Όλοι Οδυσσείς χωρίς Ιθάκη

 Μέσα στο γενικότερο καποδιστριακό χαμό και το νέο διχασμό σε «Σμαραγδολάτρες» και «Σμαραγδομάχους», είπα να αποσταστώ λιγάκι από την πραγματικότητα και να διαβάσω το The World Ahead 2026 του Economist, ένα ραπόρτο που συνιστά μια συμπύκνωση της παγκόσμιας προοπτικής υπό αγγλοσαξονική οπτική. Τα κείμενα του (για τις ΗΠΑ, την υπόλοιπη αμερικανική ήπειρο, την Κίνα, την υπόλοιπη Ασία, τη Μέση Ανατολή & Αφρική, την Ευρώπη και το ΗΒ και διεθνή θέματα, χρηματοοικονομικά, επιστήμη & τεχνολογία, πολιτισμός), περιγράφουν και χαρτογραφούν με πυκνότητα έναν κόσμο αυξημένης αβεβαιότητας, γεωπολιτικής ρευστότητας, επίμονων πολέμων. Και γράφουν σενάρια με υψηλό βαθμό εμπειρικής ακρίβειας.

Ο ρόλος του δεν είναι να πείσει με κραυγαλέα προπαγάνδα. Αυτό που κάνει είναι πιο λεπτό και πιο αποτελεσματικό. Κανονικοποιεί μια συγκεκριμένη παγκόσμια οπτική, παρουσιάζοντάς την ως κοινή λογική: έναν κόσμο όπου η οικονομία αποτελεί φυσικό νόμο, η πολιτική τεχνική διαχείριση και η κρίση μόνιμο περιβάλλον. Δεν σου λέει τι να πιστέψεις. Απλά σού δείχνει πώς «φαίνονται τα πράγματα» όταν τα κοιτά κανείς από το κέντρο του συστήματος, προσπαθώντας να δοθεί συνοχή σε έναν κόσμο που μοιάζει να διαλύεται σε ασύνδετες κρίσεις. Πόλεμοι χωρίς τέλος, οικονομική αβεβαιότητα, τεχνολογικές υποσχέσεις, πολιτισμική ανησυχία: όλα συγκεντρώνονται σε μια ενιαία αφήγηση, όχι για να εξηγηθούν αλλά για να καταστούν διαχειρίσιμα στο επίπεδο του νοήματος. 

Ο Economist βλέπει πολλά —αλλά δεν βλέπει ποτέ από έξω. Και ακριβώς εκεί, στη διαύγεια και ταυτόχρονα στον περιορισμό του βλέμματός του, αρχίζει το ενδιαφέρον.

Η ανάλυση ζητά τη μυθολογία

Καθώς ξεφυλλίζεις το The World Ahead 2026, η γλώσσα της ανάλυσης αρχίζει να δείχνει σημάδια κόπωσης. Οι αριθμοί, οι δείκτες, οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί και οι προβλέψεις παραμένουν παρόντες, όμως κάτι δεν επαρκεί πια. Η συσσώρευση κρίσεων δεν συνθέτει νόημα. Απλώς προστίθεται σε έναν κατάλογο κινδύνων. Κάπου εκεί, σχεδόν ανεπαίσθητα, το report εγκαταλείπει τη στενή οικονομική και γεωπολιτική ανάλυση και μετατοπίζεται προς έναν πολιτισμικό στοχασμό. Η επιμελής, αυτάρεσκα νηφάλια ανάλυση μοιάζει ξαφνικά να ζητά βοήθεια από αλλού. Και αυτή η βοήθεια δεν έρχεται από τη θεωρία, ούτε από την ιστορία, ούτε καν από την πολιτική οικονομία. Έρχεται από τον μύθο.

Η στροφή αυτή αποκαλύπτει ένα όριο. Όταν η ιστορική εξήγηση αδυνατεί να προσφέρει συνοχή, η αφήγηση αναζητά άλλες μορφές. Ο μύθος εμφανίζεται τότε όχι ως διακοσμητικό στοιχείο, αλλά ως εργαλείο νοηματοδότησης. Προσφέρει εικόνες εκεί όπου η αιτιότητα σιωπά, χαρακτήρες εκεί όπου οι δομές γίνονται αόρατες. Με τον μύθο, η εμπειρία της κρίσης παύει να είναι απλώς χαοτική και αποκτά μορφή.

Έτσι, αφού ο/η αναγνώστης/αναγνώστρια διαβάσει για το νέο κόσμο που αναδύεται, τον Τραμπ, την κινεζική ισχύ, παγκόσμια οικονομία κ.λπ., ΄βρίσκει μπροστά του ένα κείμενο που αν, μη τι άλλο, προκαλεί το ενδιαφέρον. 

Η απώλεια της Ιθάκης

Λέγεται «Μαθήματα από τον Οδυσσέα». Μια επιλογή που δεν φαίνεται τυχαία. Στην ομηρική αφήγηση, ο Οδυσσέας δεν είναι απλώς ένας ευέλικτος επιζών. Είναι φορέας ενός συγκεκριμένου σκοπού: του νόστου. Η επιστροφή στην Ιθάκη δεν είναι συναισθηματικό καταφύγιο, αλλά πολιτική πράξη. Σημαίνει αποκατάσταση τάξης, επαναφορά δικαίου, ανασύσταση μιας κοινωνικής και ηθικής ισορροπίας που έχει διαρραγεί από τον πόλεμο και την απουσία. Η περιπλάνηση έχει νόημα ακριβώς επειδή τελειώνει.

Στον Οδυσσέα του Economist, αυτό το τέλος έχει εξαφανιστεί. Η Ιθάκη δεν λειτουργεί πια ως ιστορικός ή κοινωνικός ορίζοντας, αλλά ως αφηρημένη προσδοκία — σχεδόν ως μεταφορά καλής διαχείρισης. Δεν υπάρχει επιστροφή με την έννοια της αποκατάστασης. Υπάρχει μόνο επιτυχής πλοήγηση. Ο μύθος απογυμνώνεται από τη χρονικότητά του και μετατρέπεται σε κατάλογο δεξιοτήτων: ευφυΐα, αντοχή, προσαρμοστικότητα, αυτοέλεγχος. Ο ήρωας δεν δρα μέσα σε κοινωνικές αντιθέσεις, απλώς ανταποκρίνεται σε προκλήσεις.

Αυτό που αφαιρείται είναι κρίσιμο. Αφαιρείται η σύγκρουση ως κοινωνική σχέση. Αφαιρείται η πολιτική διάσταση της επιστροφής. Αφαιρείται η ιδέα ότι το ταξίδι έχει νόημα επειδή οδηγεί κάπου συγκεκριμένα, σε έναν κόσμο που μπορεί — έστω βίαια και αντιφατικά — να αναδιοργανωθεί. Στη θέση τους μπαίνει η ιδέα της διαρκούς πλεύσης: ενός κόσμου χωρίς τελικό λιμάνι, όπου η επιτυχία μετριέται όχι με το αν αλλάζεις τις συνθήκες, αλλά με το αν αντέχεις μέσα σε αυτές.

Έτσι, ο μύθος μετατρέπεται από ιστορική αφήγηση σε εργαλείο ατομικής ψυχολογίας. Δεν μας λέει πώς συγκροτείται ή αποσυντίθεται μια κοινωνία αλλά  πώς να αντέχουμε την αποσύνθεσή της. Και αυτό δεν είναι απλώς μια λογοτεχνική επιλογή. Είναι μια ιδεολογική μετατόπιση. Από την επιστροφή στη διαρκή προσαρμογή. Από την Ιθάκη ως κοινωνικό προορισμό, στη θάλασσα ως μόνιμη κατάσταση.

Η ηθική της αντοχής: όταν η προσαρμογή γίνεται αρετή. 

Όλοι Οδυσσείς

Τελικά ο μύθος ολοκληρώνει τη μεταμόρφωσή του. Ο Οδυσσέας παύει να είναι πρόσωπο και γίνεται πρότυπο. Ό,τι ξεκίνησε ως ατομική αφήγηση επιβίωσης γενικεύεται σιωπηρά σε ολόκληρο το κοινωνικό σώμα. Άτομα, κράτη, επιχειρήσεις, θεσμοί: όλοι καλούνται να υιοθετήσουν την ίδια στάση, την ίδια ηθική, την ίδια γλώσσα. Η θάλασσα είναι κοινή για όλους· οι θύελλες μάς αφορούν εξίσου· άρα όλοι οφείλουμε να μάθουμε τις ίδιες δεξιότητες πλοήγησης. Η καθολικότητα αυτή ακούγεται παρηγορητική. Είναι όμως και βαθιά παραπλανητική.

Διότι η γενίκευση του μύθου σβήνει τις διαφορές. Αν όλοι είμαστε Οδυσσείς, τότε κανείς δεν είναι εγκλωβισμένος χωρίς μέσα, κανείς δεν ταξιδεύει σε σαπιοκάραβο, κανείς δεν ξεκινά από άνισες αφετηρίες. Οι δομές εξαφανίζονται πίσω από την αφήγηση της κοινής μοίρας. Η ανισότητα μεταφράζεται σε διαφορετικό βαθμό δεξιοτεχνίας, όχι σε διαφορετική θέση μέσα σε ένα σύστημα. Όποιος αποτυγχάνει, απλώς δεν προσαρμόστηκε αρκετά καλά.

Πλεύση χωρίς λιμάνι

Κλείνοντας, δεν μπορώ να αρνηθώ στο κείμενο την ευφυΐα του. Αναγνωρίζει τη μόνιμη κρίση χωρίς να καταφεύγει σε ψευδείς υποσχέσεις εξόδου. Αποφεύγει τις φτηνές παρηγοριές  και τη ρητορική της αναπόφευκτης προόδου. Μιλά για έναν κόσμο που δεν επιστρέφει εύκολα στην ισορροπία, και το κάνει με γλώσσα προσεγμένη, ειρωνική, πολιτισμικά ενημερωμένη. Σε μια εποχή κραυγών, η νηφαλιότητά του είναι πράγματι αρετή.

Αλλά ακριβώς αυτή η νηφαλιότητα είναι και το όριό του. Γιατί, όσο καθαρά κι αν βλέπει την καταιγίδα, αρνείται να ρωτήσει από πού προήλθε. Όσο ειλικρινά κι αν περιγράφει την αβεβαιότητα, αποφεύγει να την εντάξει σε μια ιστορική ακολουθία συγκρούσεων και επιλογών. Η κρίση παρουσιάζεται ως κατάσταση, όχι ως διαδικασία· ως περιβάλλον, όχι ως αποτέλεσμα. Κι έτσι, η σκέψη περιορίζεται στη διαχείριση, όχι στη μεταμόρφωση.

Η τελική εικόνα μένει χαραγμένη με ακρίβεια: ένας Οδυσσέας χωρίς Ιθάκη. Ένας ήρωας που έχει μάθει να επιβιώνει, να προσαρμόζεται, να αντέχει — αλλά όχι να επιστρέφει. Η πλεύση γίνεται αυτοσκοπός. Το ταξίδι χάνει το νόημά του ως κίνηση προς έναν προορισμό και μετατρέπεται σε άσκηση δεξιοτεχνίας μέσα στην αβεβαιότητα.