Σε περιόδους ιστορικής αστάθειας/γεωπολιτικών ανακατατάξεων/ μετασχηματισμών της διεθνούς τάξης/ παγκόσμιας ανασφάλειας και τα παρόμοια, είναι φορές (όχι λίγες) που ψάχνουμε εξηγήσεις στα πρόσωπα. Έτσι, στις μέρες μας, η συζήτηση πολλές φορές επικεντρώνεται στον Τραμπ και τη συμπεριφορά του.
Δεν αρνούμαι ότι αυτό είναι ενίοτε διασκεδαστικό ή ακόμη και ανακουφιστικό· σε καμία περίπτωση όμως δεν είναι σοβαρό. Κανείς δεν αμφισβητεί την ύπαρξη ψυχολογικών χαρακτηριστικών στους πολιτικούς ηγέτες, ούτε τη σημασία τους στο επίπεδο της ρητορικής, του ύφους ή της διαχείρισης της εξουσίας. Το να υποστηρίζει όμως κανείς ότι αποφάσεις με παγκόσμιες επιπτώσεις προκύπτουν από την ψυχοσύνθεση ενός ατόμου —και όχι από τις δομές, τους συσχετισμούς δυνάμεων και τα όρια της καπιταλιστικής συσσώρευσης— είναι, στην καλύτερη περίπτωση, εκκεντρικό.
Αν μείνουμε στον ύστερο 20ό και στον 21ο αιώνα, θα δούμε τα πρόσωπα να αλλάζουν και τις πολιτικές προσωπικότητες να διαφέρουν έντονα μεταξύ τους· ωστόσο, οι βασικοί άξονες εξουσίας παραμένουν εντυπωσιακά σταθεροί. Παρά τις μεγάλες διαφορές ύφους και λόγου μεταξύ ηγετών όπως ο Κλίντον, ο Ομπάμα, ο Μπους ή ο Τραμπ, οι Ηνωμένες Πολιτείες διατήρησαν τον ίδιο πυρήνα πολιτικής: στρατιωτική προβολή ισχύος, χρηματοπιστωτική ηγεμονία, έλεγχο των διεθνών ροών κεφαλαίου και επιβολή γεωοικονομικών όρων.
Η απόδοση των πολιτικών εξελίξεων στην ψυχική κατάσταση των ηγετών δεν αποτελεί νέο φαινόμενο. Αντιθέτως, εμφανίζεται συστηματικά σε περιόδους κρίσης. Ο Χίτλερ παρουσιάστηκε συχνά ως «παράφρων», ο Νίξον ως «παρανοϊκός», ο Μπους ως «ανίκανος» και σήμερα ο Τραμπ ως «ναρκισσιστής» ή «σολιψιστής». Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η ψυχολογικοποίηση λειτουργεί ως ιδεολογικό άλλοθι.
Πιο συγκεκριμένα, επιτελεί τρεις κρίσιμες λειτουργίες. Πρώτον, αποπολιτικοποιεί τις αποφάσεις, μετατρέποντάς τες σε προϊόντα ατομικών παρεκκλίσεων. Δεύτερον, απαλλάσσει τους θεσμούς, τις οικονομικές ελίτ και τις κοινωνικές δομές από την ευθύνη τους. Τρίτον, μετατρέπει τη συστημική βία σε ατομική παθολογία. Όταν ο πόλεμος, η λιτότητα ή η οικονομική καταστροφή αποδίδονται στην «τρέλα» ενός ηγέτη, το σύστημα που τα παρήγαγε παραμένει στο απυρόβλητο.
Και γιατί όχι, θα μπορούσε να αναρωτηθεί κανείς. Οι δομικές αναλύσεις είναι συχνά βαρετές — και, κυρίως, πολιτικά επικίνδυνες. Αμφισβητούν ιδιοκτησιακές σχέσεις, μορφές εξουσίας και μηχανισμούς συσσώρευσης. Η ψυχολογία, αντίθετα, είναι «ασφαλής»: δεν οδηγεί σε κοινωνική σύγκρουση ούτε απαιτεί πολιτικές ανατροπές. Έτσι, ο Τραμπ μετατρέπεται σε κλινικό ζήτημα και όχι σε ιστορικό σύμπτωμα, ενώ η συζήτηση για τον χαρακτήρα του αντικαθιστά τη συζήτηση για τις υλικές συνθήκες που τον ανέδειξαν.
Ένα απλό νοητικό πείραμα αρκεί για να φανεί το ανεδαφικό της ψυχολογικοποίησης: αν αύριο ο Τραμπ εξαφανιζόταν από την πολιτική σκηνή, θα εξαφανίζονταν μαζί του οι εμπορικές συγκρούσεις, ο γεωοικονομικός κατακερματισμός και η κρίση της αμερικανικής ηγεμονίας; Η απάντηση είναι προφανής. Οι διαδικασίες αυτές θα συνέχιζαν να εξελίσσονται, ενδεχομένως με διαφορετικό ύφος, αλλά με παρόμοιο περιεχόμενο.
Τελικά, ακόμη και ο «κοινός νους» δείχνει ότι η ψυχολογική και ψυχιατρική ερμηνεία της πολιτικής μπορεί να φωτίσει το ύφος της εξουσίας, αλλά δύσκολα μπορεί να εξηγήσει το περιεχόμενό της. Οι αποφάσεις με παγκόσμιες επιπτώσεις δεν γεννιούνται στο ασυνείδητο ενός ηγέτη, αλλά στο υλικό υπόστρωμα των κοινωνικών σχέσεων, των ταξικών συγκρούσεων και των ορίων της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Όσο η ανάλυση παραμένει καθηλωμένη στα πρόσωπα, τόσο η κατανόηση της ιστορικής κίνησης θα παραμένει ελλιπής.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου