Λογοτεχνικός Δαρβινισμός (32): Βασίλειος Δρόλιας (ΒΔ), «Nyos - Η Τελετή Της Αθωότητας» (ΝΗΤΤΑ), εκδ. Κέδρος, 2016. Μέρος δεύτερο: Η τελετή της πρόσληψης. Μέρος δεύτερο: Διάλογος Επιστήμης-Τέχνης. Πιθανά αναγνωστικά πλαίσια και πιθανοί αναγνωστικοί μοχλοί

Γράφοντας για τη ΝΗΤΤΑ ο ΓΙ Μπαμπασάκης (ΓΙΜ) σωστά εντοπίζει μια σειρά από δίπολα:

«[...] συγκλίνον/αποκλίνον (σ. 15), Τζέσικα/Άννα (σ. 16), απόγνωση/διέξοδος (σ. 17), ατάκτως ερριμμένα σκουπίδια/επιλεγμένες ψηφίδες (σ. 25), στατικό/κινούμενο (σ. 26), επαρχία/μητρόπολις (σ. 29), επιστήμων/καλλιτέχνης (σ. 36), και πάει λέγοντας, έως χάος/μέθοδος (σ. 120), χέρι γραφιά/χέρι σκληρά εργαζόμενου (σ. 161), λογική/τρέλα, ομοιότητα/διαφορά (σ. 206), οργάνωση/χάος (σ. 212)».

Ένα από τα αναφερόμενα δίπολα (επιστήμων/καλλιτέχνης) είναι κεντρικό στην όλη αφήγηση, αφού στη βάση αυτού μοντελοποιούνται οι 2 βασικοί ήρωες. Και με ολίγη αναγωγική αυθαιρεσία, όλα τα υπόλοιπα δίπολα μπορούν να διαβαστούν στο γενικότερο πλαίσιο του διπόλου επιστήμων/καλλιτέχνης ή, αν φύγουμε από τον μικρόκοσμο των υποκειμένων, του διπόλου Επιστήμη/Τέχνη - αν και σήμερα, μάλλον δεν έχει νόημα να μιλάμε για σκέτη Επιστήμη αλλά για Τεχνο-επιστήμη).

Έτσι, ο ρομαντικός έρωτας του Ρότζερ και της Τζέσικα είναι και ένας διάλογος Επιστήμης/Τέχνης. Ή, ένας διάλογος πολιτισμού/κουλτούρας, όπως αφήνει ο ΓΙΜ να εννοηθεί ότι τον καταλαβαίνει – αναφερόμενος στον Σπένγκλερ και στη σύγκρουση Νάφτα και Σετεμπρίνι στο «Μαγικό Βουνό» του Τ Μαν. Λόγω όμως του ασαφούς της διάκρισης πολιτισμού/κουλτούρας (ειδικά στις μέρες μας, ενώ τότε, ειδικά για τους Γερμανούς, μετά τον πόλεμο και την αδιανόητη ήττα, τα πράγματα φαίνονταν πιο ξεκάθαρα-αν και η τραμπάλα του ίδιου του Μαν κατά τη συγγραφή του «Μαγικού Βουνού» (ξεκίνησε να το γράφει ως υποστηρικτής του πρωτείου της Κουλτούρας και κατέληξε υποστηρικτής του Πολιτισμού και της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης) υποδεικνύει ότι το μπέρδεμα ήταν και τότε μεγάλο – ειδικά για όσους σκέφτονταν), θα μείνω στο πιο ξεκάθαρο δίπολο Επιστήμη/Τέχνη.

Από την αρχή της ΝΗΤΤΑ ο Ρότζερ αναρωτιέται αν θα άλλαζε κάτι «[...] αν γινόμουν μαθηματικός αντί για βιολόγος» (μαθηματικός, που ναι μεν μπορεί να έχει πιο “προφανή” σχέση με την τέχνη από τον βιολόγο, αλλά όχι καλλιτέχνης). Όπως επίσης αναρωτιέται για τη σχέση του με τη Τζέσικα: «[...] Προσπάθησα πολλές φορές να το αναλύσω. Να αντιληφθώ γιατί η Τζέσικα ερωτεύτηκε εμένα, ένα άνθρωπο τόσο διαφορετικό , από εκείνη, έναν βαρετό θετικό επιστήμονα»

Flashback – Συνοπτικό και με απώλειες μνήμης

Το σημείο εκκίνησης του διαλόγου ποικίλλει ανάλογα με τον ορισμό που θα δώσει κάποιος στην Επιστήμη.

1. Αν γυρίσουμε πίσω στα χρόνια της Αναγέννησης, θα δούμε ότι για το βαρύ πυροβολικό της (π.χ., Λ. Ντα Βίνστι και Άλμπρεχτ Ντύρερ), η διάκριση Τέχνης-Επιστήμης δεν είχε κάποιο νόημα: με το ίδιο πάθος, την ίδια περιέργεια και το ίδιο πνεύμα που έκαναν τις επιστημονικές τους έρευνες, ζωγράφιζαν και τους πίνακές τους. Κατά ανάλογο τρόπο, στις φυλετικές κονωνίες ο σαμάνος, ο φιλόσοφος και ο καλλιτέχνης ήταν το ίδιο πρόσωπο.

2. Aν δούμε την Επιστημη ως θυγατέρα της κοπερνίκειαςεπιστημονικής επανάστασης (1543, όταν ο Νικόλαος Κοπέρνικος λάμβανε στο νεκροκρέβατο του το πρώτο αντίτυπο τού «De revolutionibus orbium coelestium» που μόλις είχε δημοσιευτεί. Στις επόμενες εβδομάδες ο Νικόλαος θα εγκατέλειπε τον (λεγόμενο) μάταιο τούτο κόσμο, χωρίς να γνωρίζει σε τί μπελάδες τον είχε βάλει), δλδ ως διακριτού και κωδικοποιημένου συνόλου διαδικασιών και κοσμοαντιλήψεων, θα δούμε ότι δημιούργησε και τον δικό της κόσμο.

 

3. Στα επόμενα χρόνια, ο Μπέικον, ο Ντεκάρτ κι οι υπόλοιποι και ανεξάρτητα από το αν αργότερα τους είπανε ορθολογιστές ή εμπειριστές δίνουν το πρωτείο στην Επιστήμη και το 1687 ο Νεύτωνας δημοσιεύει τις παρατηρήσεις του πάνω στην κίνηση των πλανητών), βάζει στο παιχνίδι τη σταθερά της βαρύτητας, δημοσιεύει τις παρατηρήσεις του πάνω στο χρώμα (1666 - το annus mirabilis του Νεύτωνα που αναφέρει κι ο ΒΔ - και 1704) και ο κόσμος αλλάζει για τα καλά.

4. Το 1750 ο «Πολίτης της Γενεύης» παρεμβαίνει και ρίχνει το ανάθεμα και σε Τέχνη και σε Επιστήμη (Λόγος περί Επιστημών και Τεχνών), απαντώντας στο ερώτημα της ακαδημίας «Η αποκατάσταση των επιστημών και των τεχνών συνέβαλε στον εξαγνισμό των ηθών;», ο Ρουσό είναι κατηγορηματικός: Όχι, κι οι δυο τους διέφθηραν τα ήθη.

5. Στα χρόνια εκείνα του Διαφωτισμού η Επιστήμη γνώριστηκε με την Τεχνολογία και τα Καλά Κέρδη και το τρίο έδωσε στον κόσμο τη Βιομηχανική Επανάσταση, την Τεχνο-Επιστήμη και τον βιομηχανικό καπιταλισμό, τη μετεξέλιξη του οποίου ζούμε σήμερα («του αγρίως καλπάζοντος άναρχου μετακαπιταλισμού» που λέει κι ο ΓΙΠ).

 

6. Το 1789 ο Αντουάν Λωράν Λαβουαζιέ δημοσιεύει τη «Στοιχειώδη Πραγματεία της Χημείας», η άλλη επανάσταση, η Γαλλική, αρχικά τον χρησιμοποιεί και στη συνέχεια τον σκοτώνει. Η στάση των Ιακωβίνων ήταν μάλλον εχθρική προς την Επιστήμη και με ακρότητες αλλά όπως και νά’χει, η Επιστήμη τα κατάφερε και βγήκε αλλώβητη και πιο δυνατή ήδη από το 1794 και μετά.

7. Η Τέχνη, κατα τους 2,5 αυτούς αιώνες αγνόησε μάλλον την ατζέντα της Επιστήμης και τράβηξε τον δικό της δρόμο πιάνοντας τις δικές της κορυφές

 

8.  Έως ότου ήρθε η ρομαντική αντίδραση: η Τέχνη έχει να κάνει με τη φαντασία, τη διάισθηση, την ευφυία, την αισθαντικότητα, το πρωτείο της φύσης και την αρμονική σχέση με το περιβάλλον. Ενώ η Επιστήμη: με το λόγο, τον υπολογισμό, τη μέτρηση, την καθυπόταξη της φύσης και τους «σκοτεινούς μύλους της βιομηχανίας». Εκεί που Επιστήμη έβλεπε το μηχανιστικό η Τέχνη έβλεπε το οργανικό.

Παρένθεση (1): Τα πράγματα ίσως να μην είναι τόσο σχηματικά όπως υποστηρίζει ο ιστορικός του ρομαντισμού Richard Holmes στο «TheAge of Wonder» (ολόκληρο το βιβλίο, εδώ. Κατά αυτόν το ότι οι Κιτς, Κόλριτζ, Γουόρντσγουορθ, Σέλεϊ κι η γυναίκα του Μαίρη, αντιπαθούσαν την επιστήμη είναι μύθος.

9. Το 1810 ο Γκέτε δημοσιεύει τη «Θεωρία των Χρωμάτων» του και εξαπολύει την επίθεση. Ο Γκέτε δεν δεχόταν τη στενότητα της νευτώνειας αναλυτικής και μαθηματικής θεώρησης (λευκό χρώμα=κόκκινο, πορτοκαλί, κίτρινο , πράσινο, γαλάζιο, μπλε και ιώδες) και προώθησε έναν ψυχολογικό και φιλοσοφικό τρόπο βίωσης του χρωματικού φαινομένου. Η άποψή του, αν και άσκησε μεγάλη επίδραση στην Τέχνη, δεν μπόρεσε να επικρατήσει. Φυσικά δεν έλειψαν αυτοί που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο την υποστήριξαν (γνωστότερος ο Βιτγκενστάιν) - και συνεχίζουν να την υποστηρίζουν. Και κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος για το τί θα δείξει το μέλλον.

 

10. Ο 19ος αιώνας ήταν ο αιώνας της Επιστήμης. Οι θρίαμβοι της χημείας, της βιολογίας, της φυσικής, της φυσιολογίας ήταν μεγάλοι και γρήγορα έγινε αισθητή η ανάγκη για μια ειδική και γενική επιστήμη της κοινωνίας και ξεπετάχτηκαν οι επιστήμες του ανθρώπου ή κοινωνικές επιστήμες: κοινωνιολογία, ανθρωπολογία, οικονομολογία, στατιστική, γλωσσολογία, ψυχολογία.

 

11. Κι ενώ η Τέχνη βαδίζοντας στο δικό της δρόμο πέτυχε σπουδαία πράγματα στα τέλη του 18ου και στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα (κατά τον Χομπσμπομ, η εποχή αυτή ξεπερνάει κάθε άλλη ίσης διάρκειας περίοδο της παγκόσμιας ιστορίας, «Η Εποχή των Επαναστάσεων 1789-1848, σελ 356-57), στο τρίτο τέταρτο δεν είχε τις ίδιες επιδόσεις – με την εξαίρεση του μυθιστορήματος («Η Εποχή του Κεφαλαίου 1848-1875, σελ 413-14. Κι ενώ η αστική τάξη, οι κυβερνήσεις κι άλλοι δημόσιοι φορείς υποστήριζαν οικονομικά την Τέχνη, μια όλο και μεγαλύτερη μερίδα κατώτερων τάξεων άρχιζε να αγοράζει τα προϊόντα των δημιουργικών πνευμάτων που ήταν διαθέσιμα σε όλο και μεγαλύτερες ποσότητες και όλο χαμηλότερες τιμές. Χάρη στην Επιστήμη και την Τεχνολογία ήταν δυνατή η φτηνή και μεγάλης κλίμακας αναπαραγωγή πολλών έργων Τέχνης. Η Τέχνη γινόταν λαϊκή.

  

12. Στην «Εποχή των Αυτοκρατοριών, 1875-1914», η Επιστήμη μετασχηματίζεται, αποδεικνύεται ότι τα δεδομένα είναι πιο σημαντικά από τις θεωρίες, οι βεβαιότητες υπονομεύονται και το 1900 ο Μαξ Πλάνκ ανακοινώνει την κβαντική του θεωρία. Οι κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες αποκλίνουν από τις φυσικές και αρχίζει να προβάλλει ένα χάσμα. Η Τέχνη και το κοινό της ήταν χωρίς προσανατολισμό και αντιδρούν σ αυτή την κατάσταση κοιτώντας προς  την καινοτομία και τον πειραματισμό.

 

13. Κατά μια άποψη (ΑI Miller, Einstein, Picass, 2001 – για μια «εικονογραφική» περιήγηση στο βιβλίο εδώ), Πικάσο και Αϊνστάιν εργάζονται στο ίδιο πρόβλημα (στους περιορισμούς της κλασικής αναπαράστασης χώρου και χρόνου). Και μετά από μια περίοδο μεγάλης φτωχιας και απόρριψης καταλήγουν, σχεδόν ταυτόχρονα, στα «συμπεράσματά»: Στις «Δεσποινίδες της Αβινιόν» (1907) και στην «Ηλεκτροδυναμική των κινουμένων σωμάτων» (1905).

14. Την ίδια περίοδο και πέρα από τον κόσμο της Τέχνης και της Επιστήμης, πολλοί άνθρωποι θεωρούσαν ότι η εντατική εκβιομηχάνιση και η τεχνολογική πρόοδο είχαν επιτευχθεί με τίμημα την αύξηση της απανθρωπιάς. Στην κατάσταση αυτή, τα πρωτεία είχε η Γερμανία, όπου μια ομάδα συγγραφέων συνδύασαν πολιτισμική κριτική με ακραίο εθνικισμό και με τα γραπτά του συνέβαλαν στη διαμόρφωση πεποιθήσεων που θα έιχαν συνταρακτικές συνέπειες.

15. Το 1890 το best seller είναι το «Ο Ρέμπραντ ως παιδαγωγός» του Γιούλιους Λάνγκπεν που διαμορφώνει τις προϋποθέσεις με βάση τις οποίες οι Γερμανοί εισήλθαν στον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο και αργότερα αποδέχτηκαν τον εθνικοσοσιαλισμό. 

16. Το 1900 το best seller είναι το «Τάδε έφη Ζαρατούστρα του Νίτσε.

17. Το 1909 ο ΦΤ Μαρινέτι βροντοφωνάζει από το Μιλάνο το  «Μανιφέστο του Φουτουρισμού».

18. Το 1918 το best seller είναι «Η Παρακμή της Δύσης» του ΟΣ.

19. Ξεσπάει η διαμάχη Κουλτούρας/Πολιτισμού. Στο μεταξύ προβάλλει στο ιστορικό προσκήνιο ο σοβιετικός άνθρωπος ενώ η εξειδίκευση γίνεται το Α και το Ω των κοινωνιών (καπιταλιστικών και Σοβιετικής Ένωσης).

20. Στα χρόνια εκείνα σκάει μύτη στη Γαλλία ο ντανταϊσμός και στη συνέχεια ο σουρεαλισμός - ένα κίνημα που έχει συζητηθεί σε όλες τις πιθανές διαστάσεις που μπορεί να φανταστεί κανείς (μαρξισμό, εγελιανισμό, ψυχανάλυση, κλπ) χωρίς, μέχρι πρόσφατα, να επισημανθούν οι σχέσεις του με την Επιστήμη. Τη δουλειά την έκανε ο G Parkinson (Surrealism, art and modern science: relativity, quantum mechanics and epistemology, 2007). Για μια σύνοψη της σχετικής έρευνας εδώ.

Παρένθεση (2): Θα περίμενα ο ΒΔ, με δεδομένη την εξοικείωση του με τα της Φυσικής, να μιλήσει σχετικά (ο ΒΔ συζητάει καλλιτέχνες όπως ο Λεωχάρης, ο Αλέξανδρος ο Αντιόχειος (αυτός της Αφροδίτη της Μήλου), ο Μιχαήλ Άγγελος, ο ντα Βίντσι, ο Ραφαήλ, ο Μποτιτσέλι, ο Ρούμπενς, ο Ρεμπραντ, ο Βερμέερ, ο Πίτερ ντε Χοχ, ο εκπληκτικός απατεώνας Han van Meegeren (που έγινε γνωστός γιατί τα κονόμησε εξαπατώντας τον Γκέρινγκ και φυσικά ο άγνωστος καλλιτέχνης της αφρικανικής μάσκας). Αλλά πάντα υπάρχει η επόμενη φορά.

21. Στην Σ. Ένωση εμφανίζεται ο κονστρουκτιβισμός με τις περιπλανήσεις του σε σκελετώδεις τρισδιάστατες κατασκευές ενώ στη Γερμανία ο εξπρεσιονισμός, το Μπάουχάους, η αφηρημένη ζωγραφική, η ατονική μουσική και τα θεατρικά έργα με σεξουαλικό περιεχόμενο προκαλούν φρενίτιδα.

22. Δυο όμως ήταν οι τέχνες που αποτελούσαν την πραγματική πρωτοπορία: ο κινηματογράφος και η τζαζ – και οι 2 εισαγόμενες από τον Νέο Κόσμο. Όσοι βλέπουν την εξάλεπτη σεκάνς στα σκαλοπάτια της Οδησσού (Odessa Steps) από το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» του σοβιετικού Σ Αϊζενστάιν, μένουν αποσβολωμένοι. Με περισσότερη προσποίηση γινόταν αποδεκτή και η ρυθμική/χορευτική τζαζ - και μόνο για την αντισυμβατικότητα της.

23. 1920-1930: Στη λογοτεχνία γίνονται θαύματα – μια ανεπανάληπτη δεκαετία: τα 6/7 του «Αναζητώντας το Χαμένο Χρόνο» (1919-1927), και «Οδυσσέας» (1922), «Έρημη Χωρα» (1922), «Οι Ελεγείες του Ντουίνο» (1923), «Το Μαγικό Βουνό», «Η Δίκη» (1925), «Ο Μεγάλος Γκάτσμπι»  (1925), «Ο Λύκος της Στέπας» (1927) «Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο» (1929), ««Μέχρι το φάρο» (1927) «Αποχαιρετισμός στα όπλα» (1929), «Η Βοή και το Πάθος» (1929), «Ο Άνθρωπος χωρις Ιδιότητες» (1930) και δε συμμαζεύεται

24. Το 1922, μια παρέα διανοουμένων διοργανώνουν την «Πρώτη Μαρξιστική Εβδομάδα Εργασίας» από την οποία (με τη οικονομική βοήθεια του πατέρα ενός της παρέας (Φέλιξ Βάιλ)) θα προκύψει το Ινστιτούτο Κοινωνικής Ερευνας (1923), που αργότερα θα κάνει διεθνή καριέρα ως Σχολή της Φρανκφούρτης.
 

25. Το 1927 ο Χάιζενμπεργκ διατυπώνει την «Αρχή της Απροσδιοριστίας», διαπιστώνει τη δυαδικότητα κύματος/σωματιδίου, ακυρώνει την αιτιότητα και βάζει στο παιχνίδι την υχαιότητα των γεγονότων.

26. Ο Πάουλ Σούλτσε – Νάουμπουργκ γράφει το 1931 το «Τέχνη και Φυλή» και μέσα σε λίγα χρόνια οι εθνικοσοσιαλιστές καίνε βιβλία, καίνε το Εργαστήρι του «Δρ Καλιγκάρι» και τσαλαπατάνε του «Κουτί της Πανδώρας».

27. Το 1936-37, η Αγωνιζόμενη Ένωση για τη Γερμανική Κουλτούρα δημοσιεύει την τετράτομη «Γερμανική Φυσική» και σε λιγότερο από 2 χρόνια η διδασκαλία της θεωρητικής φυσικής μαζί με το εβραϊκό δόγμα της σχετικότητας έχει εξαληφθεί.

28. Αν και το κέντρο βάρους της Επιστήμης μετατοπίζεται προς τον Νέο Κόσμο, επιστημονική ερευνητική κοινότητα χρηματοδοτείται με άφθονο χρήμα από τους εθνικοσοσιαλιστές και έχει τεράστια ισχύ. Οι καινοτομίες πέφτουν σαν βροχή: πυρηνική σχάση (1938), μεθαδόνη και Ντεμερόλ, ηλεκτρονικά μικροσκόπια και ηλεκτρονικός υπολογιστής, έγχρωμο φιλμ, ο αεριωθούμενος κινητήρας και, μεταξύ άλλων, οι διηπειρωτικοί βαλλιστικοί πύραυλοι.

 

29. Στα χρόνια του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, η τεχνολογία –πάντα σε κοντινότατη σχέση αυτά τα δυο – έκανε θαύματα και «θαύματα».

30. Ο Τ. Αντόρνο εξαγγέλει την αδυνατότητα της ποίησης μετά το Αουσβιτς.

31. Τόσο Επιστήμη όσο και Τέχνη είναι πλέον αμερικανικές.

32. Η Γερμανία κατεστραμμένη, η Γαλλία με το όνειδος του Βισί, η Αγγλία όπως μπορεί...

33. Η καθημερινότητα επιστρέφει κι η εξειδίκευση είναι απόλυτη. Σε λιγότερο από 15 χρόνια από το τέλος του πολέμοι, ο βαρώνος Σνόου καταγράφει στο δίπολο «2 Κουλτούρες» - αν και η διπολικότητα εδώ δεν έχει να κάνει τόσο μεταξύ επιστήμονα και καλλιτέχνη όσο μεταξύ θετικού επιστήμονα και ανθρώπου των γραμμάτων. 

 

34. Για χρόνια, η Επιστήμη συνεχίζει να θριαμβεύει έστω και γραφειοκρατικοποιημένη και η Τεχνολογία ακόμη περισσότερο. Και αφού οι δυνάμεις που καθορίζουν τί θα συμβεί στην Τέχνη είναι μάλλον εξωγενείς, η Τέχνη παρακολουθεί αμήχανη και αναμένει. Μια από τις τεχνολογικές εξελίξεις με μεγάλη επίδραση ήταν η κασέτα. Σε άμεση σχέση με τη λαϊκότερη των τεχνών, θα είναι η αρχή της κυριαρχίας της μουσικής στην καθημερινή ζωή. Ήρθε κι η τηλεόραση να συμπληρώσει το ραδιόφωνο και οι «υψηλές τέχνες» άρχισαν να ψάχνονται.

 

35. Η κριτική επιτροπή για το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας (επιτροπή της οποίας οι πολιτικές απόψεις έχουν μεγαλύτερο ενδιαφέρον από τις κρίσεις της), αναγνωρίζει κι άλλους κόσμους και μόλις 41 χρόνια από το τέλος του πολέμου δίνει το βραβείο σε αφρικανό συγγραφέα (της υποσαχάριας Αφρικής).

 

36. Η Σ Ενωση δεν τα πάει επίσης καλά εκτός από την ποίηση.

 

37. Με την έφοδο της ποπ αρτ και της γενικότερης ποπ κουλτούρας, η Τέχνη γίνεται αναπαράσταση της διακόσμησης του αμερικανικού εμπορευματισμού. Οι παραδοσιακοί διανοούμενοι γίνονται ολοένα και πιο ελιτιστές περιφρονώντας τις μάζες και το γούστο τους – κάτι που μόνο σε καλό δεν τους βγαίνει.

 

38. Σκάει μύτη κι ο μεταμοντερνισμός που παρά τις ορθότατες ενστάσεις που έχει αρχικά, στη συνέχεια χανει την μπάλλα, τουλάχιστον ως προς τις θεωρητικές/φιλοσοφικές του προεκτάσεις. Οι καλλιτέχνες σώζουν την κατάσταση και δείχνουν με ιδιαίτερα παραστατικό τρόπο ότι το νόημα είναι μια αμυντική κατασκευή του ανθρώπου μπροστά στην αβεβαιότητα και τον θάνατο.

 

39. Τα ναρκισσιστικά πλοκάμια του μεταμοντερνισμού τον οδηγούν στη σφαίρα του ό,τι-νάναι και το 1996 ο Σοκάλ τον οδηγεί με τη σειρά του στο εκτελεστικό απόσπασμα – κατά τα αναμενόμενα, οι εκτελεσθέντες δεν παραδέχονται την εκτέλεσή τους.

 

40. Η τεχνολογία ή, ορθότερα, η Τεχνο-Επιστήμη αλλάζει και Επιστήμη και Τέχνη: διαδίκτυο, κινητή τηλεφωνία, facebook (σε πρώτο επίπεδο) και σύξευση ανθρώπου-μηχανής (singularity, σε δεύτερο επίπεδο).

Κάπου εδώ μέσα βρίσκονται ο Ρότζερ, η Τζέσικα κι ο Σαγιάπ. Και όλοι μαζί αναζητούν, ο καθένας με τον τρόπο του, το κοινό σημείο της Τέχνης και της Επιστήμης και έν τέλει της ίδιας της ζωής. Που ο συγγραφέας πιστεύει ότι είναι ο άνθρωπος, αντίθετα από τον Φουκώ που μας λέει ότι «ο άνθρωπος είναι μια όψιμη επινόηση» και για την οποία στοιχηματίζει «ότι θα έσβηνε, όπως στο ακροθαλάσσι ένα πρόσωπο από άμμο....αν η θεμελιώσης διάταξη της γνώσης εξαφανιζόταν όπως εμφανίστηκε, αν κατέρρεε εξαιτίας κάποιου συμβάντος, του οποίου μπορούμε να προαισθανθούμε τη δυνατότητα αλλά δεν γνωρίζουμε για την ώρα ούτε τη μορφή ούτε την υπόσχεση» (Οι Λέξεις και τα Πραγματα, σελ 528). 

Το συμβάν αυτό μπορεί να είναι αποτέλεσμα του Φαινομένου του Θερμοκηπίου, συμβάν που αυξάνει τις πιθανότητες του να συμβεί τώρα που αρχηγός της υπερδύναμης είναι ο αρνητής Ντόναλντ. Και να δούμε ποιός έχει δίκιο. 

Στο τελευταίο μέρος αυτού του μακροσκελούς σημειώματος (αποτέλεσμα της επίδρασης που άσκησε η ΝΗΤΤΑ πάνω μου) θα προσπαθήσω να εφαρμόσω τα αναγνωστικά πλαίσια και τους αναγνωστικούς μοχλούς (Ρομαντικός έρωτας και Διάλογος Επιστήμης /Τέχνης) στο «πραγματικό» χρόνο του αφηγήματος.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Λογοτεχνικός Δαρβινισμός (31): Βασίλειος Δρόλιας (ΒΔ), «Nyos - Η Τελετή Της Αθωότητας» (ΝΗΤΤΑ), εκδ. Κέδρος, 2016. Μέρος δεύτερο: Η τελετή της πρόσληψης. Μέρος πρώτο: Ο Ρομαντικός Έρωτας. Πιθανά αναγνωστικά πλαίσια και πιθανοί αναγνωστικοί μοχλοί

(σημ. Το σημείωμα απευθύνεται σε όσους έχουν διαβάσει το πρώτο μέρος του, που αποτελούσε την τελετή της ανάγνωσης. Άυτονόητα, η τελετή της πρόσληψης προϋποθέτει την τελετή της ανάγνωσης και την τέρψη κατά τη διάρκειά της και ανεξάρτητα από το αν συμφωνείς ή διαφωνείς με αυτά που «υποστηρίζει» ο συγγραφέας ή, ορθότερα, οι ήρωές του)

Όταν πρωτανοίγεις τη ΝΗΤΤΑ πέφτεις πάνω σε μια από τις γνωστότερες, ωραιότερες και τρομακτικότερες «εκφράσεις» της μοντέρνας ποίησης: The Second Coming.



Με το ποιήμα (όπως και με την ποίηση του Γέιτς) έχω ανοιχτούς λογαριασμούς από τότε που προσπαθώ να καταλάβω τον ευρωπαϊκό πόλεμο (που έγινε παγκόσμιος) 1914/18-1939/45 και τον φασισμό ως ουτοπική ιδεολογία σε σχέση με την μπολσεβικιστική εκδοχή της μαρξιστικής αντίστοιχης.

Επομένως το ξαναδιαβάζω

[Για τους δικούς του λόγους, συγγραφέας προτιμά το πρωτότυπο αγγλικό αν και υπάρχουν μεταφράσεις (Σεφέρης, Ηλιόπουλος ) ίσως δεν τις γουστάρει οπότε πρέπει να την κάνει ο ίδιος για την επόμενη έκδοση (που πιστεύω ότι πρέπει να γίνει, γιατί το βιβλίο είναι καλό να το διαβάσει κόσμος κι απ’ τις «2 κουλτούρες» - και να συζητήσει τα θέματα που θίγει, ο καθένας/η καθεμιά κόσμος/κουλτούρα από τη σκοπιά του/της και τους κοινούς (ή όχι) στόχους- το κακό πνεύμα CO2 μπορείόντως βοηθήσει εδώ

Σύμφωνα, λοιπόν, με τον Σεφέρη «Η Δευτέρα Παρουσία» έρχεται ως εξής:

«Γυρίζοντας ολοένα σε κύκλους που πλαταίνουν
Το γεράκι δεν μπορεί ν’ ακούσει πια το γερακάρη•
Τα πάντα γίνουνται κομμάτια• το κέντρο δεν αντέχει.
Ωμή αναρχία λύθηκε στην οικουμένη,
Aπ΄το αίμα βουρκωμένος λύθηκε ο ποταμός, και παντού
Η τελετή της αθωότητας πνίγεται•
Οι καλύτεροι χωρίς πεποίθηση, ενώ οι χειρότεροι
Είναι γεμάτοι από την ένταση του πάθους.»

Ο συγγραφέας σταματάει εδώ, προφανώς έχει τους λόγους του – μάλλον θέλει να τονιστούν οι τελευταίοι στίχοι, αλλά θα υποθέσω, μια πιθανή ανάγνωση της ΝΗΤΤΑ ως συνέχειας του ποιήματος – δοθείσης και της «Συλλογικής Ψυχής»( Spiritus Mundi) που μπαίνει στη συνέχεια στο παιχνίδι.

Δηλ.:

«Σίγουρα κάποια αποκάλυψη θα είναι κοντά
Σίγουρα η Δευτέρα Παρουσία θα είναι κοντά.
Η Δευτέρα Παρουσία! Δεν πρόφταξα να σώσω αυτό το λόγο
Και μια μεγάλη εικόνα γέννημα του Spiritus Mundi
Θολώνει τη ματιά μου: κάπου στην άμμο της ερήμου
Μορφή με σώμα λιονταριού και το κεφάλι ανθρώπου,
Ένα άδειο βλέμμα κι αλύπητο σαν ήλιος,
Κινείται με μηρούς αργούς, καθώς τριγύρω
Στροβιλίζουνται ίσκιοι αγανακτισμένων πουλιών.
Tο σκοτάδι ξαναπέφτει τώρα όμως ξέρω
Πώς είκοσι βασανισμένοι αιώνες πετρωμένου ύπνου
Κεντρίστηκαν από ένα λίκνο λικνισμένο κατά το βραχνά,
Και ποιο ανήμερο θεριό, μια που ήρθε τέλος η ώρα του,
Μουντά βαδίζει για να γεννηθεί προς τη Βηθλεέμ.»

Έτσι, μια προδιαγραφόμενη πιθανή ανάγνωση της ΝΗΤΤΑ μπορεί να βασιστεί το 2ο μέρος της «Δευτέρας Παρουσίας» (1ο αναγνωστικό πλαίσιο και μοχλός).

Μετά σοκ της «Δευτέρας Παρουσίας» ακολουθεί το Προϊμιο και τα υπόλοιπα για τα οποία έγραψα εκτενώς στο 1ο μέρος του σημειώματος για τη ΝΗΤΤΑ.

Η ίδια η δόμηση του βιβλίου και η/το βασική/ό τεχνική/εργαλείο που εφαρμόζει/χρησιμοποιεί ο συγγραφέας σού (ξανα)βάζει το «αναγνωστικό δίλημμα» για το πως να το διαβάσεις. Νομίζω ότι η τεχνική αυτή (άξονας x1=ο επιστημονικός άξονας, x2= ο ερωτικός άξονας, x3= ο καλλιτεχνικός άξονας, όπως τους έχω ονομάσει - κάπως ψυχρά και για δικούς μου λόγους αφού ο x1 είναι (όταν τα καταφέρνει) ή προσπαθεί να είναι (όταν δεν τα καταφέρνει) και επιστημονικός και ερωτικός και καλλιτεχνικός. Αντίστοιχα και οι άξονες x2 και x3.), σε ωθεί σε 2η φάση να διαβάσεις τη ΝΗΤΤΑ κάπως πιο φορμαλιστικά, δηλ. να δώσεις έμφαση στη μορφή και στα εργαλεία που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας και μέσω αυτής της έμφασης να ερμηνεύσεις το λογοτεχνικό κείμενο. Στην περίπτωση αυτή αναγκαστικά θα δώσεις σημασία στη «λογοτεχνικότητα» του κειμένου, θα αφήσεις έξω συγγραφέα και περιβάλλον στο οποίο γράφει, και θα ανακυρήξεις πρωταγωνιστή την αφήγηση καθεαυτή, θα διαλύσεις το κείμενο στα συστατικά του στοιχεία και τα δομικά υλικά του και θα το ανασυνθέσεις μέσω αυτών (2ο αναγνωστικό (υπο)πλαίσιο και (υπο)μοχλός).

Τα 2 αυτά πλαίσια - μοχλοί, αν και κάπως παλιομοδίτικα/οι, πιθανόν κάπου να συναντιούνται και αν περπατήσει κανείς πάνω τους ως και το πιθανό σημείο συνάντησης (ή και πέρα από αυτό), μπορεί να καταλήξει σε κάποια συμπεράσματα για τη ΝΗΤΤΑ.

Τον λογοτεχνικό δαρβινιστή όμως, αν και τον ενδιαφέρει κι αυτό, δεν το ενδιαφέρει πρωτίστως. Θέλει περισσότερο να διακρίνει τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ της ανθρώπινης φύσης (ότι κι αν σημαίνει αυτό) και της πολιτισμικής φαντασίας και πιο συγκεκριμένα της λογοτεχνικής μυθοπλασίας.

Έτσι, αν και «Η Δευτέρα Παρουσία» θα σκιάζει την ανάγνωση, είναι καλό να δούμε τα βασικά θέματα της ΝΗΤΤΑ.
 

1. Ο ρομαντικός έρωτας
Οι περισσότεροι συμφωνούν: το βίωμα μιας/ενός απύθμενης/ου επιθυμίας/πόθου για «ένωση» με κάποια/ον άλλη/ον που είναι για σένα μοναδική/ός στον κόσμο. Την/Τον σκέφτεσαι συνέχεια, την/τον εξιδανισεύεις και νιώθεις αφόρητο πόνο και κενότητα όταν δεν είναι παρούσα/παρών.

Αλλά στο ερώτημα περί καταγωγής του ρομαντικού έρωτα υπάρχει διαφωνία: δυο ομάδες με τελείως διαφορετική άποψη: οι «κατασκευασμικοί» ή «κατασκευαστικοί» αν προτιμάτε (constructionism=κατασκευασμός, το κονστρουκτιβισμός που προκαλεί αηδία), και οι «οικουμενιστές»). Οι πρώτοι πιστεύουν ότι η έντονη αυτή εμπειρία είναι μια κοινωνικοπολιτισμική κατασκευή σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο ενώ οι δεύτεροι ότι είναι παναθρώπινη.)

Κατασκευασμός
Τις τελευταίες δεκαετίες, την άποψη της κατασκευής και ειδικότερα της δυτικής κατασκευής την υιοθέτησε πολύς κόσμος μέσα στους κύκλους της λογοτεχνικής διανόησης και των κοινωνικών επιστημών. Ήταν μέρος ενός γενικότερου σκεπτικισμού απέναντι σε μια σειρά από σημαντικές κατηγορίες της  ψυχολογίας των ανθρώπινων συναισθημάτων(ρομαντικός έρωτας , γονική αγάπη, σεξουαλικός προσανατολισμός και πάει λέγοντας) που θεωρούνται «φυσικές». Συχνή είναι εκ μέρους των «κατασκευασμικών» η χρήση/εφαρμογή θεωριών «λόγου» (discourse) ή/και «ρηματικών ή λογοθετικών πλαισίων» (discursive frameworks).

Την όλη αυτή φάση τη συνοψίζει ωραία ο Jacob Strandell στην εργασία του «On the Possibilities and Impossibilities of Love: Mapping the discursive field of love-relationships, its components, conflicts and challenges»

Ο Strandell κατασκευάζει και μια θεωρία «λόγου» την οποία εφαρμόζει σε εμπειρικά δεδομένα (Ευρωπαϊκή Ένωση) και θεωρεί ότι ερμηνεύει μικρο- και μακρο-αλληλοεπιδράσεις όπως και τις μεταβαλλόμενες κοινωνικές κατασκευές των ερωτικών σχέσεων. Διακρίνει δυο ρηματικά πλαίσια ή καθεστώτα (τον ρομαντικό έρωτα και την ατομική ελευθερία), τα οποία βρίσκονται σε σύγκρουση, διαπιστώνει μετατόπιση ισχύος προς το δεύτερο πλαίσιο/καθεστώς και προσπάθεια πολιορκίας του πρώτου από το δεύτερο. Τα αποτελεσματα της σύγκρουσης είναι νοητική δυσαρμονία, συναισθηματικό άγχος, πρακτικές περιπλοκές και πιεστικές «ρηματικές» αλλαγές στις ερωτικές σχέσεις. Στο μικροεπίπεδο οι λύσεις που ακολουθούν οι δυτικοί άνθρωποι για να αποφύγουν αυτά τα κακά πράγματα είναι σχετικά εύκολες: μη-συγκατοίκηση, ανοιχτή σχέση κλπ.

Στο μακροεπίπεδο τα πράγματα είναι πιο ζόρικα αφού ο λόγος του ρομαντικού έρωτα βρίσκεται υπό συνεχή πίεση και αποδόμηση με αποτέλεσμα να αλλάζει και η ίδια η φύση του έρωτα. Ο Strandell , όπως και άλλοι, προτείνει τη φιλία ως μια λιγότερο επικίνδυνη και αγχωτική πρακτική ικανοποίησης της ανάγκης για οικειότητα και φροντίδα.

[Να σημειωθεί ότι όλα τα παραπάνω είναι πιο έντονα στις πιο προηγμένες βόρειες χώρες της Ε.Ε. και λιγότερα έντονα στις λιγότερο προηγμένες νότιες].

Πάντως, το όλο σκηνικό της ΝΗΤΤΑ έχει μέσα και τον ρομαντικό έρωτα και την ατομική ελευθερία και τη σύγκρουσή τους – και ακόμη πιο μπλεγμένα αφού παίζει και η οικογενειακή ηθική και υποχρέωση. Για να μην μιλήσουμε για τον Σαγιάπ και τα ερωτικά έθιμα της φυλής των Φουλάνι που μας κάνουν να σκεφτούμε τους κατασκευασμικούς.

Οικουμενισμός

Στην άλλη μεριά του γηπέδου, οι «οικουμενιστές» υποστηρίζουν ότι η αγάπη/έρωτας είναι εκδήλωση της ανθρώπινης φύσης και, πιο συγκεκριμένα, εκδήλωση/αποτέλεσμα ενός περίπλοκου βιοχημικού μηχανισμού όπου συμμετέχουν ορμόνες και νευροδιαβιβαστές, μηχανισμός που ρυθμίζει και τα τρία στάδια της όλης διαδικασίας (σε παρενθέσεις τα αντίστοιχα στάδια του μηχανισμού της κατάλυσης):

1. Γένεση του πόθου (έναρξη)
2. Έλξη και συνεύρεση (διάδοση)
3. Προσήλωση/συντροφικότητα ή χωρισμός (τερματισμός)

Ακόμη πιο πέρα, ορισμένοι ισχυρίζονται ότι βρήκαν ένα «λειτουργικά εξιδεικευμένο σύστημα» το οποίο φεγγοβολεί στη μαγνητική τομογραφία όσων ισχυρίζονται ότι είναι ερωτευμένοι. Το εύρημα αυτό, από μια άποψη, οδηγεί σε θρίαμβο του «ο έρωτας είναι τυφλός» και εξηγεί τον ρομαντικό έρωτα ως αποτέλεσμα απενεργοποίησης των περιοχών του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνες για την αξιολόγηση των προθέσων των άλλων και την παραγωγή ηθικών κρίσεων. Ένα ριβιού της νευροβιολογίας του έρωτα εδώ

Τα επιστημονικά δεδομένα υποστηρίζουν την άποψη περί οικουμενικότητας του έρωτα: αν τα αισθήματα μπρούν να συσχετιστούν με διακριτά νευρωνικά δίκτυα τότε μπορούμε με πολλές πιθανότητες να υποθέσουμε ότι κατά κάποιον τρόπο είναι μέρος της εξελισσόμενης ανθρώπινης φύσης.

Ωστόσο, με δεδομένη την πλαστικότητα του περιβάλλοντος του εγκεφάλου, το να δείχνεις εξειδικευμένα δίκτυα στους εγκεφάλους δυτικών υποκειμένων δεν φαίνεται να πείθει αυτούς που πιστεύουν στη δυτική κατασκευή.  Σε κάθε περίπτωση τα πράγματα δεν είναι ξεκάθαρα: το 1992 οι Jankowiak και Fischer (A Cross-Cultural Perspective on Romantic Love) συγκέντρωσαν διαχρονικά δεδομένα από μεγάλο αριθμό πολιτισμών, βρήκαν τον ρομαντικό έρωτα στο 90% αυτών και επιχειρηματολόγησαν με ένταση υπέρ της οικουμενικότητας του. Καμιά 15αριά χρόνια αργότερα το χαλάρωσαν λίγο και δεν απέκλεισαν επιδράσεις της διαπολιτισμικής διάχυσης ή/και της κοινωνικοπολιτισμικής ηγεμονίας της Δύσης

Κι όλα αυτά γιατί «κέντρο» και κινητήρια δύναμη της ΝΗΤΤΑ είναι ένας ρομαντικός έρωτας – και με βάση τον ορισμό που δώσαμε παραπάνω και με τον πιο επιστημονικό των Jankowiak και Fischer :

«κάθε έντονη έλξη για κάποιον άλλον, εξιδανείκευσή του εντός ενός ερωτικού πλαισίου και προσμονή μελλοντικής διάρκειας»

Η ΝΗΤΤΑ έχει μέσα της και τον οικουμενισμό.

(συνεχίζεται)

Λογοτεχνικός Δαρβινισμός (30): Βασίλειος Δρόλιας (ΒΔ), «Nyos - Η τελετή της αθωότητας», εκδ. Κέδρος, 2016. Μέρος πρώτο: Η τελετή της ανάγνωσης

Ο Ρότζερ Μπέικον και η Τζέσικα Σουάν είναι «δυο κοινοί, συνηθισμένοι άνθρωποι που ένιωσαν έναν έρωτα μεγαλύτερο από τους ίδιους, μεγαλύτερο από αυτό που μπορούσαν να χειριστούν και να κατευθύνουν».

Πρέπει να είμαστε κάπου στο 2005-06. Τόπος: Λονδίνο.

Ο Ρότζερ είναι επιστήμονας, βιολόγος, με μια ζωή φτιαγμένη «με νόμους, αρχές, κανόνα και διαβήτη, με εξηγήσεις, αναλύσεις, προβλέψεις και αποτελέσματα», παντρεμένος με την Άννα και πατέρας του Στίβεν και της Άντζελας και εργάζεται στην Γκλόμπαλ Μπαϊόνικς, στο τμήμα έρευνας υδρόβιας ζωής. Για αυτόν το πρόβλημα δεν είναι το νόημα της ζωής αλλά η θέση του ανάμεσα στους άλλους («το να μπορέσω....να επαναορίσω τη θέση μου, τη χρησιμότητά μου, την προσφορά μου στους γύρω μου»). Απαλλαγμένος από τον επιστημονικό ιδεαλισμό των νεανικών του χρόνων, συνειδητοποίησε «πως το θέμα δεν είναι να ασχοληθείς με το καλό, μα να προσπαθήσεις να μη βρεθείς σε τέτοια θέση που να είσαι εσύ υπεύθυνος γαι το κακό». Όσπου μια μέρα γνωρίζει την Τζέσικα και την ερωτεύεται όσο καμιά γυναίκα στη ζωή του και τον γεμίζει «με απόγνωση και το αίσθημα του ανικανοποίητου για ολόκληρη την ύπαρξη» του. 

Η Τζέσικα είναι καλλιτέχνης, για την οποία δεν υπήρχε «τίποτε άλλο εκτός απ’ αυτές τις στιγμές που πάλευε με τα αντικείμενα για να δημιουργήσει τις δικές της εικόνες πραγματικότητας» αλλά είναι και παντρεμένη με τον Σον και μητέρα του Νικ. Δουλεύει στο «εργαστήριο» της (κι όχι «ατελιέ») και προσπαθεί να ολοκληρώσει το τελευταίο της έργο που λέγεται Mini, Big Bang,

Ο Ρότζερ μπλοκάρει υπαρξιακά και αποφασίζει να πάει στο Καμερούν, να εργαστεί σε πρότζεκτ
της Γκλόμπαλ Μπαϊόνικς σχετικά με την ανάπτυξη των ψαριών στο όξινο περιβάλλον της λίμνης Nyos.

 

 

[Η λίμνη Nyos, η πρωταγωνιστρια του μυθιστορήματος, έγινε γνωστή στον κόσμο το 1986 όταν μέσα σε ένα βράδυ σκότωσε, απελευθερώνοντας στην ατμόσφαιρα τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα (CO2), σχεδόν 2000 ανθρώπους και πολλά περισσότερα ζώα στις γύρω της περιοχές. Οι ντόπιοι είχαν από παλιά δώσει τις εξηγήσεις τους αναφερόμενοι σε κακά πνεύματα που βγαίνουν από την λίμνη και σκορπούν τον θάνατο (γι΄αυτούς η Nyos είναι η «Κακιά Λίμνη») αλλά αυτό δεν βοηθούσε και πολύ. Και επιστήμονες από τη Δύση έτρεξαν να δουν και να καταλάβουν. Να καταλάβουν και, όπως νομίζουν, να βοηθήσουν (Η Nyos βρίσκεται μέσα σε κρατήρα ηφαιστείου, οι σχισμές του πυθμένα επιτρέπουν στο CO2 να εισέρχεται και να φωλιάζει εκεί αφού είναι βαρύτερο από το νερό. Τα νερά της Nyos, λόγω της μικρής διαφοράς θερμοκρασίας στη διάρκεια του χρόνου δεν ανακαταεύονται και έτσι το CO2 μένει διαλυμένο στο νερό του πυθμένα. Τον Αύγουστο του 1986 κάτι έγινε, τα νερά ανακατεύτηκαν, και το κακό πνεύμα CO2 βγήκε στην επιφάνεια σκορπώντας το θάνατο σε ακτίνα 25 χλμ). Ο Ρότζερ εργάζεται πάνω στη ζωή των ψαριών της Nyos αλλά ο απώτερος στόχος της εταιρίας του είναι η «καταπολέμηση του φαινομένου του θερμοκηπίου με τη διοχέτευση του πλεονάσματος του CO2 από την ατμόσφαιρα ... στα νερά των ωκεανών του πλανήτη»]

 

 

 

Ο ΒΔ δομεί το αφήγημά του σε 10 κεφάλαια (με 3 υποκεφάλαια το καθένα) ενώ υπάρχει και το Πρελούδιο και ο Επίλογος. Το 1ο υποκεφάλαιο κάθε κεφαλαίου έχει να κάνει με τον Ρότζερ και το Καμερούν (πρωτοπρόσωπη αφήγηση). Το 2ο υποκεφάλαιο κάθε κεφαλαίου έχι τη μορφή ερωτικών επιστολών προς την Τζέσικα ενώ το 3ο υποκεφάλαιο έχει να κανει με την Τζέσικα στο Λονδίνο (τριτοπρόσωπη αφήγηση).

Δηλ., Πρελούδιο,  Επίλογος και 3 αφηγηματικοί άξονες:

x1. Ο Ρότζερ και το Καμερούν - βασικός αφηγηματικός μοχλός

x2. Γράμματα στην Τζέσικα – συμπληρωματικός αφηγηματικός μοχλός

x3. Η Τζέσικα στο Λονδίνο – παραπληρωματικός  αφηγηματικός μοχλός

όπου, x=1,2,3…,10.

Θα δώσω πρώτα μια συνοπτική επισκόπηση του αφηγήματος. Ακολουθώ μια «μονοαξονική» παρουσίαση (πρώτα το x1, στη συνέχεια το x2 και στο τέλος το x3). Το μυθιστόρημα μπορεί να διαβαστεί τυπικά (σελίδα μετά τη σελίδα, κεφάλαιο μετά το κεφάλαιο) αλλά και σε 2η ή 3η αναγνωση συνδυαστικά (1.1, 2.1, 3.1 κλπ., 2.1, 2.2, 2.3 κλπ, 3.1. 3.2, 3.3 κλπ). Θα ακολουθήσει η τελετή της πρόσληψης.

Πρελούδιο: Ο Ρότζερ είναι ήδη 3 χρόνια σην Αφρική και «όλα πια χάθηκαν....Χάθηκε το παρελθόν μου, χάθηκε η προηγούμενη μου ύπαρξη...».  

 

x1. "Ο Ρότζερ και το Καμερούν", όπου, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, ο συγγραφέας μας κρατάει σε αγωνία βάζοντας παράλληλα διάφορα ερωτήματα - είναι το hard science μέρος του αφηγήματος (οι τίτλοι δικοί μου, φράσεις παρμένες από το βιβλίο).

1.1 «Όλα εδώ γίνονται αργά»: O Ρότζερ φθάνει στο Καμερούν και η αμηχανία του δυτικού ανθρώπου είναι έκδηλη.

2.1 «Η Χοάνη της Αφρικής»: O Ρότζερ εισέρχεται στην ενδοχώρα. Βρίσκει τη Nyos. O φόβος είναι κυρίαρχος. Διττός φόβος: ο φόβος για τη δολοφόνο λίμνη κι ο δικός του, προσωπικός φόβος, ο φόβος να αντιμετωπίσει τον έρωτα, ο φόβος που τον κρατούσε μακριά από την επαφή με το χωριό της περιοχής (το Μπαμέντα) αλλά κι ο φόβος που τον οδήγησε στη Nyos, «σε μια χώρα, η οποία δεν είχε να μου δώσει τίποτα εκείνη τη στιγμή που να μετριάζει το φόβο μου». O Ρότζερ ζητάει προστασία σε ένα δυτικότροπο μπαρ και σε «3 απανωτά μοναχικά ουίσκι». Έχει όμως εισέλθει στη χοάνη. Η τήξη έπεται.

3.1 «Η συμβουλή των Σαμουράι»: Ο Ρότζερ προσαρμόζεται, είναι εκεί για να νικήσει «έναν άλλο φόβο, ακόμη μεγαλύτερο», που μπροστά του ο φόβος για τη λίμνη φάνταζε μικρός, θα ζήσει την κάθε μέρα του σαν να είναι η τελευταία, γυρίζει την περιοχή, μαθαίνει τη λίμνη.

4.1 «Επειδή μπορούμε»:Ο Ρότζερ αποκαλύπτει τους σκοπούς του, «να νικήσω τη φύση του πλανήτη, αποτρέψω την καταστροφή, ...». Ο επιστήμονας Ρότζερ στέκεται στους ώμους του Νεύτωνα και επισκοπεί από τον έναν πόλο στον άλλο, διαμέσου της σαβάνας.

5.1 «Η Δύση και οι συνήθειές της»: Ο Ρότζερ γνωρίζει τον Σαγιάπ, τον καταλύτη της ζωής και της σκέψης του αλλά και καταλύτη του αφηγήματος. «Με ένα χαμόγελο που ήταν ικανό να σκοτώσει», στόμα «μαύρο σπήλαιο γεμάτο από κίτρινα πτώματα», ο Σαγιάπ, ένας εθισμένος στην Κόκα Κόλα Καμερουνιανός που εργάζεται ως βαρκάρης, με γνώσεις δυτικού διανοούμενου, γοητεύει (αλλά και τρομάζει) τον Ρότζερ. Αποφασίζει να παρατείνει την παραμονή του στη Nyos.

6.1 «Δεν υπάρχει ζωή μετά το θάνατο»: Ο Ρότζερ έρχεται πιο κοντά με τον Σαγιάπ, μαθαίνει για τα ερωτικά έθιμα της φυλής των Φουλάνι, αλλά κι ο φόβος του για αυτόν μεγαλώνει.

7.1. «Ζητάμε δικαιοσύνη. Ζητάμε αλλαγή»:Ο Ρότζερ κλείνει σχεδόν χρόνο στο Καμερούν, ο Σαγιάπ ξεσπάει σε ένα ντελίριο συνωμοσιολογίας , κριτικάρει ανελέητα τη Δύση για τα δεινά της Αφρικής, ο Ρότζερ αμφιβάλλει για τη διανοητική του κατάσταση αλλά και αναρωτιέται. Οι αναλύσεις του και τα ραπόρτα του προς την Γκλόμπαλ Μπαϊόνικς φαίνεται ότι δεν αρέσουν στην εταιρία. Η τεχνολογία της για την αντιμετώπιση του φαινομένου του θερμοκηπίου δείχνει προβληματική.

8.1 «Η ανώνυμη επιχείριση»: Η Γκλόμπαλ Μπαϊόνικς έχει σταματήσει το πρότζεκτ αλλά ο Ρότζερ αποφασίζει να μείνει στο Καμερούν, παθαίνει δυσεντερία, γίνεται ένα με τα υγρά που ξερνάει το σώμα του και μέσα στο παραλήρημα της αφυδάτωσης σκέφεται τον Slothrop από το «Ουράνιο Τόξο της Βαρύτητας», ο Slothrop την έβγαλε, ο Ρότζερ θα την βγάλει; Ναι, τον υιοθέτησε ο Σαγιάπ, φτιάχνει το αφέψημα, το πιο απαίσιο του κόσμου, μα οι έμετοι σταματούν σε dt και η μετάλλαξη του ολοκληρώνεται: «ο Σαγιάπ, ο παρανοϊκός μισότρελος Σαγιάπ, η ίδια η Αφρική,[...] ήταν αρκετά για να με κάνουν να αρνηθώ όλη την προηγούμενη ζωή μου.[...] Να καταλάβω πως ο ντετερ+μινισμός και η αιτιότητα μπορεί να υπάρχουν, όμως είναι γελοίο να ισχυριστείς πως μπορείς να ζήσεις με τους κανόνες τους.[...] Η ζωή είναι τελικά μια κβαντικά υπολογίσιμη κυματοσυνάρτηση, μια έκφραση όλων των πιθανοτήτων μας...»

9.1 «God save the queen»: Ταξίδι στο βόριο τμήμα τουΚαμερούν, πολυήμερη πορεία, πρησμένα πόδια, ξανά ανελέητη κριτική του Σαγιάπ προς τη Δύση, η «κρίσιμη τελετή»: η τελετή ωρίμανσης των Φουλάνι, η αντοχή στη βία της ζωής, η διαρκής ανωριμότητα της (αρσενικής) Δύσης, ο Ρότζερ πιο κοντά στον Σαγιάπ.

10.1 «Η Εικόνα του νεκρού πατέρα»: Ο Σαγιάπ εξαφανίζεται, η απουσία του γυρνάει την μνήμη του Ρότζερ στον πατέρα του (ο ΒΔ γράφει την «τρομακτική» για έναν γιο φράση, είτε αγαπά είτε μισεί είτε αγαπομισεί τον πατέρα του «Έφυγε από τα μάτια μου χωρίς να μπορέσω να συνειδοτοποιήσω την απουσία του»), είναι μόνος πλέον, πρέπει να φύγει κι αυτός, να γυρίσει, να αντιμετωπίσει τον μεγάλο του φόβο, τον έρωτα, τον έρωτα για την Τζέσικα. «Την Τζέσικα». «[...]μα έμενε μια μικρή λεπτεομέρεια»

 

x2. "Γράμματα στην Τζέσικα", όπου ο συγγραφέας κάνοντας χρήση του ξεχασμένου είδους της ερωτικής επιστολογραφίας, βάζει τον Ρότζερ να εκφράζει εμμονικά τον έρωτα του προς την Τζέσικα και παράλληλα προωθεί και συμπληρώνει την αφήγηση του «Ο Ρότζερ και το Καμερούν» - επομένως, θα είμαι πιο ελλειπτικός και στα (αυτονόητα) ερωτικά, σχεδόν μηδενικός. Όλα τα κείμενα θα μπορούσαν να τιτλοδοτηθούν «Αγαπημένη μου Τζέσικα» (1, 2, 3....10) - αλλά συνεχίζω με τον όπως παραπάνω τρόπο – είναι το (πιο έντονα) love μέρος αλλά και το soft science μέρος του αφηγήματος και είναι τυπωμένο με διαφορετικά fonts, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό.

 

1.2 «Nα μπορέσω να αποφασίσω»: ο Ρότζερ εξηγεί στην Τζέσικα γιατί έφυγε και της αφηγείται το ταξίδι προς την λίμνη.

2.2 «Universal Woman»: ο Ρότζερ της αφηγείται την κατάσταση στο Καμερούν, έχει αμφιβολίες για την οπτική του, αναγνωρίζει την διαφορά του βλέμματος του καλλιτέχνη από αυτό του επιστήμονα.

3.2 «Κάτι ενδιάμεσο μεταξύ μίσους και αγάπης»: Λεπτομέρειες για διάφορα χωριά της περιοχής, για την εργασία του Ρότζερ, και ξανά ο έρωτας του γι΄αυτήν.

4.2 «Μια μη λύση»: Προσανατολισμένος επιτέλους ο Ρότζερ της γράφει για τις σκέψεις του, τη σχέση του με την Άννα και τα παιδιά, το Καμερούν τον απελευθερώνει από τον εφιάλτη της επιλογής αφού του προσφέρει «μια μη λύση». Εξομολογήσεις και για την επιστήμη, για την πίστη του σ’ συτήν και ξανά ο αφόρητος έρωτας του γι’ αυτήν.

5.2 «Ευτυχής, φωτισμένος, μακάριος»: της γράφει για την απόφασή του να μείνει κι άλλο στο Καμερούν, δεν είναι έτοιμος να γυρίσει πίσω. Και για τον Σαγιάπ – για την εντύπωση που τού έκανε – «έχω αρχίσει να τον ζηλεύω, όχι μόνο για τη ζωή του τώρα, μα για όλα όσα έχει γνωρίσει για να φτάσει ως εδώ, σε μένα». .

6.2 «Φοραμινίφερα»: Συνέχεια ερωτικών εξομολογήσεων, ελπίδες για το μέλλον του έρωτά τους και η έρευνά του: τα πρώτα στοιχεία των αναλύσεων του δείχνουν προβλήματα για τα σχέδια της Γκλόμπαλ Μπαϊόνικς: οι θαλάσσιοι οργανισμοί Φοραμινίφερα (οργανισμοί με κέλυφος που έχει οπές (τρήματα, foramina - τρηματοφόρα/Foraminifera) επηρεάζονται από την αυξημένη συγκέντρωση CO2 στο νερό, το ασβεστολιθικό τους κέλυφος μικραίνει σε πάχος και με μια δαρβινική αλληλουχία επηρεάζεται όλη η ζωή των ωκεανών. Τα Φοραμινίφερα έχουν προϋπάρξει ως καταλύτης στο διάλογο του ερωτευμένου επιστήμονα και της ερωτευμένης καλλιτέχνιδος: η ομορφιά των άσπρων βράχων στο Ντόβερ υπάρχει από μόνη της ή χρειάζεται και τη φυσική της εξήγηση; Πού βρίσκεται; Στην αντιμετώπιση των βράχων «ως αποτέλεσμα μιας οργανικής διαδικασίας εκατομμυρίων χρόνων, παρά ως ένα απλά όμορφο τοπίο»; Ή στη σημασία που έχουν οι βράχοι για τους δυο ερωτευμένους που «με τα χείλη του ενός να κρατάνε τη γεύση του άλλου» τους κοιτάνε και τους δίνουν με τη συνείδησή τους και τις εμπειρίες τους «μια έκφραση που δεν είχε τίποτε να κάνει με την καταγωγή και την προέλευσή τους»;

7.2 «...δε θα γυρίσω πίσω»: της γράφει για τη διακοπή του πρότζεκτ, για τις αμφιβολίες του για την εταιρία, τα λεγόμενα του Σαγιάπ τον έχουν επηρεάσει, οι συνάδελφοί του ήταν πλέον σαν ορκισμένοι εχθροί, παραμένει ο έρωτας της ζωής του, ελπίζει και γι’ αυτήν να παραμένει ο έρωτας της ζωής της αλλά παραμένει και επιστήμονας: «ο επιστήμονας πρέπει να αντιμετωπίζει την αλήθεια με τον ίδιο τρόπο που ένας πολιτικός κρατούμενος αντιμετωπίζει την ελευθερία». Και ξεγλιστράει:.

8.2 «Τα πιο τρελά πράγματα που έχω ακούσει ποτέ»: Εξομολογήσεων συνέχεια, ερωτήματα προς τη Τζέσικα, απελπισία, ο επιστήμονας έχει καταρρεύσει: «Ήρθα εδώ σαν παντογνώστης.....όμως σήμερα έφτασα στο σημείο να μιλάει ο Σαγιάπ κι εγώ να ακούω σα να είμαι μαθητής του. Κι ας λέει τα πιο ηλίθια και...». Θα ξεκινήσει το ταξίδι στο βόρειο τμήμα του Καμερούν.

9.2 «Όλα γκρεμισμένα εκτός από σένα»: ο υπό κατάρρευση Ρότζερ («για πρώτη φορά εδώ αντιμετώπισα το όλο. Για πρώτη φορά σκέφτηκα») ζητάει στήριγμα στην ερωμένη του, της δίνει δίκιο σε όλα, επικαλούμενος τον Δαρβίνο γράφει έναν ύμνο στην ομοιότητα των ανθρώπων. Στο τελευταίο μέρος του γράμματος ο Ρότζερ παραληρεί.

10.2 «Μόνο η δοκιμή»: Στο 10ο και τελευταίο γράμμα – το οποίο καταλαβαίνουμε ότι είναι και το μόνο που έλαβε η Τζέσικα μέσα στα 3 χρόνια που ο Ρότζερ είναι στο Καμερούν – αναγνωρίζει την αποτυχία του ως επιστήμονα, της γράφει για το ότι έγινε άλλος άνθρωπος, ότι τώρα μπορεί να δει την ομορφιά μιας αφρικανικής μάσκας (άλλο ένα σημείο «τριβής» επιστήμονα/καλλιτέχνη), δεν είναι πλέον επιστήμονας, κι αναρωτιέται αν μπορούν να είναι το ίδιο ερωτευμένοι.

x3. Η Τζέσικα στο Λονδίνο, όπου ο συγγραφέας μας αφηγείται τη ζωή της Τζέσικα. Είναι το art μέρος του αφηγήματος

1.3 «Mini, Big Bang»: Μια γρήγορη εικόνα της οικογενειακής ζωής της Τζέσικα, και κατευθείαν στο «Εργαστήριο». Όπου μαθαίνουμε για το πως δουλεύει η εικαστικός Τζέσικα με τα αντικείμενα, για τη θεωρία της πάνω στην τέχνη (να σημειωθεί ότι η καλλιτέχνης Τζέσικα υιοθετεί την οδηγία του πατέρα της επιστημονικής μεθόδου Φράνσις Μπέικον («Αυτοί που καταπιάνονται με τις επιστήμες είναι είτε άνθρωποι του πειράματος είτε άνθρωποι του δόγματος. Οι πειρατιστές είναι σαν το μυρμήγκι, απλώς συλλέγουν και χρησιμοποιούν. Οι θεωρητικοί μοιάζουν με την αράχνη που φτιάχνει ιστούς από την ίδια της την ουσία. Η μέλισσα όμως επιλέγει τη μέση οδό. Μαζεύει υλικό από τα λουλούδια του κήπου και του αγρού, αλλά το μεταπλάθει και το χωνεύει με τη δική της δύναμη», Novum Organum, Αφορισμοί σχετικά με την ερμηνεία της φύσης, Αφορισμός 95), μαθαίνουμε για το Mini, Big Bang, «μια τεράστια κατασκευή [...] που έμοιαζε με φωτογραφία από ένα δωμάτιο με σιωπηλή έκρηξη»

2.3 «Ο Απόλλωνας του Μπελβερέντε» Η Τζέσικα προβληματίζεται για το τί θα έδειχνε το έργο αυτό στους ανθρώπους μετα από 300 χρόνια και για νόημα της τέχνης, συγκρίνοντας τον Απόλλωνα του Μπελβεντέρε με μια αφρικάνικη μάσκα και «χωρίς να το θέλει η ίδια, έκρινε πως η αφρικανική μάσκα τής φάνηκε απείρως πιο όμορφη από τον Απόλλωνα..»

3.3 «Πάνω από όλα είσαι μια καλή μαμά»: Η Τζέσικα με το τελειωμένο πλέον Mini, Big Bang, γνωρίζουμε τον συνεργάτη της Τζον, τον μοναδικό άνθρωπο που γνώριζε τη σχέση της με τον Ρότζερ. Συζητάνε για τον Ρότζερ και την εξαφάνισή του, μιλάει για την αδυνατότητα της σχέσης τους («Κάθε συνάντησή μας είχε μέσα της τον χωρισμό μας»).

4.3 «Ένα τρισδιάστατο τεστ Ρορσάχ (*)»: Το Mini, Big Bang μεταφέρεται σε γκαλερί, απορίες για την εικαστική/πλαστική τέχνη («Πότε άραγε σταμάτησε το κοινό να ακουμπάει τα έργα τέχνης»), ερωτήματα για την σχέση/εξάρτηση καλλιτέχνη με τη μάζα και τον πάτρωνα, η Τζέσικα δίνει συνέτευξη στην τηλεόραση, μας εξηγεί το Mini, Big Bang, μας λέει τις απόψεις για την τέχνη και «η επιστήμη παίζει τεράστιο ρόλο στα έργα που φτιάχνω» - η επιστήμη έχει εισχωρήσει στην τέχνη της μέσω του Ρότζερ που «κυριαρχεί στη σκέψη της» και «...νιώθει κάθε κύτταρό της να είναι δεμένο με αυτόν», ενώ «η τέχνη είναι η απάρνηση του υλικού και η αναγέννηση μιας νέας σημασίας μέσα απ΄ αυτό» και το «...το ουσιαστικό, κοινό σημείο τέχνης και επιστήμης» είναι «ο άνθρωπος». Οι αρχές της συγκλίνουν σε μια compassionate art και σε μια compassionate science. Μαθαίνουμε για μια έκθεση που ετοιμάζει με μια ομάδα νέων καλλιτεχνών σχετικά με το φαινόμενο του θερμοκηπίου και για την πίστη της ότι η τέχνη μπορεί να αλλάξει τον κόσμο

(*)Το «τεστ Ρόρσαχ», μια δοκιμασία με κηλίδες μελάνης, χρησιμοποιείται από τους ψυχιάτρους για να εξετάσουν τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας και τη συναισθηματική λειτουργία του ασθενή τους. To επινόησε ο Ελβετός ψυχίατρος Χέρμαν Ρόρσαχ (1884 – 1922)

5.3 «Ο Αστρονόμος»: Η Τζέσικα μιλάει σε ένα σεμινάριο για τον «Αστρονόμο» του Γιοχάνες Βερμέερ, σκέψεις για τη ζωγραφική της ολλανδικής Χρυσής Εποχής και τη συντεχνία των ζωγράφων, ερωτήματα για την τέχνη και την σχέση της με τον πρώιμο καπιταλισμό. Στη συνέχεια στο σπίτι της, προσπάθεια του άντρα της να την προσεγγίσει.

6.3 «Τα νερά του Τάμεση»: Η Τζέσικα κι ο Τζον περπατάνε δίπλα στον Τάμεση, συζητάνε για τον Ρότζερ, για την οικογένειά της. Καταλήγουν στην κοίτη να ψάχνει στα αντικείμενα που κατέβαζε το ποτάμι για το επόμενο έργο της. Σκέψεις της Τζέσικα για έναν πιθανό έρωτα του Τζόν γι’ αυτήν.

7.3 «In the eye of the beholder»: Η Τζέσικα κάνει έρωτα με τον άντρα της Σον, αναμνήσεις ερωτικών στιγμών με τον Ρότζερ, ανησυχία, καταλήγει στο εργαστήριο της όπου αντικρίζοντας την αφρικανική μάσκα ξεσπάει σε κλάματα.

8.3 «Αν μιλούσε ένα λιοντάρι»:Η Τζέσικα στο εργαστήριο με τον Σον, τον Τζον και τον Γουίλ έναν επιμελητή εκθέσεων τέχνης. Ετοιμάζει το καινούργιο έργο της που αφορά το φαινόμενο του θερμοκηπίου, ο Γουίλ της μιλαέι για την τέχνη της, την κολακεύει, περαιτέρω συζήτηση για την καλλιτεχνική δκημιουργία, την αντιγραφή, το έργο τέχνης απέναντι στο χρόνο, την πρόσληψή του, το μήνυμα που φέρει, την ερμηνεία του κλπ.

9.3 «Ερωτευμένο Ζευγάρι»: Το «Ερωτευμένο Ζευγάρι» (ο τίτλος του έργου) ολοκληρώνεται. «Η εξαϋλωση του ανθρώπου, η επιστροφή στο χάος, η αύξηση της εντροπίας». Η Τζέσικα δεν είναι ευχαριστημένη, είναι αμήχανη: «...για πρωτη φορά συμμετέχω σε μια έκθεση που έχει σχέση με κάτι πρακτικό, με ένα πρόβλημα που θα πρέπει να αφυπνίσει τους ανθρώπους [...] Είναι ένα έργο άχρηστο. Όπως κι εγώ». Διαφωνίες με τον Τζον για τον προορισμό τέχνης και επιστήμης, το «Ερωτευμένο Ζευγάρι» είναι η απεικόνιση του δραματικού της έρωτα με τον Ρότζερ, τίποτε άλλο «τούτη εδώ η αηδία μιλάει για μένα και για κείνον» κι o Τζον  ξεσπάει κατά του Ρότζερ «σκατά ήρωας είναι....ένας άνθρωπος που δεν σου αξίζει...».

10.3 «Unreal city»:Η Τζέσικα έχει λάβει το γράμμα του Ρότζερ, περπατάει μόνη της δίπλα στο ποτάμι σκεπτόμενη το τί είναι αγάπη, το «Ερωτευμένο Ζευγάρι» γίνεται τεράστια επιτυχία, ένα σύμβολο της νέας γενιάς, γίνεται στάμπα σε μπλουζάκι, «στις δύσκολες εποχές που διένυαν, το έργο.....εξέπεμπε κάτι θετικό». Ο Ρότζερ θα γυρνούσε και θα της εξηγούσε τους νόμους των συμβόλων.

Επίλογος: ένα απόσπασμα από εφημερίδα (ή από τις τηλεοπτικές ειδήσεις) μας πληροφορεί ότι η σωρός του Ρότζερ Μπέικον έφτασε στο Λονδίνο. Πέθανε κατά τη διάρκεια μιας τελετής ενηλικίωσης της φυλής Φουλάνι, στην οποία συμμετείχε.

 

 

 

 

 

Λογοτεχνικός Δαρβινισμός (29): Τα μυθοπλαστικά άγχη της λογοτεχνίας και οι λογοτεχνικές αγωνίες της μυθοπλασίας (3) - 20 χρόνια από την "Υπόθεση Sokal" (2)

(συνέχεια από το προηγούμενο)

Ο Sokal το λέει ξεκάθαρα: ο κύριος στόχος του ήταν οι λογοτεχνικές σπουδές (συγκεκριμένα οι Frederic Jameson και Andrew Ross, κι οι δυο τους το 1996 στη συντακτική επιτροπή του Social Text), αν και στο τέλος η μπάλλα πήρε κι άλλους.Η υπόθεση κράτησε ζωντανό το ενδιαφέρον για αρκετά χρόνια (πολύ πάνω από τον τυπικό μέσο όρο «διάρκειας» τέτοιων φαινομένων) και το 2003 ο Γάλλος ιστορικός των ιδεών François Cusset εξέδωσε ένα βιβλιαράκι πάνω στην επίδραση που είχε η Γαλλική Θεωρία (ΓΘ) στην αμερικάνικη διανόηση. Το βιβλίο είχε θετική αποδοχή στη Γαλλία και ο ίδιος ο Ντεριντά απένειμε τα εύσημα:

 
[...] είμαι σίγουρος ότι αυτό βιβλίο θα γίνει «βιβλίο αναφοράς» και στις δυο πλευρές του Ατλαντικού.

Με 5 χρόνια καθυστέρηση μεταφράστηκε στα αγγλικά (2008) ψιλοξαναζωντάνεψε το ενδιαφέρον . Τώρα που έδειξε ενδιαφέρον η ομάδα του φοιτητών του Τμήματος Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης του ΕΚΠΑ μαζί με τους καθηγητές τους (μεταξύ τους και ο υπουργός Παιδείας), ας ελπίσουμε να το μεταφράσουν και να το κάνουν αναφορά και στην νοτιοανατολική μεσόγειο (αφού βέβαια μεταφράσουν τον Sokal).

Ο Cusset καταλήγει με μια υπόθεση που κατά τη γνώμη του υποστηρίζεται από τα δεδομένα: η ΓΘ είχε σημαντική επίδραση στον αγγλοσαξονικό κόσμο αλλά όχι και τόσο στον γαλλικό. Το βιβλίο έχει αυτονόητο ενδιαφέρον και στην Ελλάδα και θα έδινε πολλές ιδέες για εργασίες και διδακτορικά για την αντίστοιχη επίδραση της ΓΘ στην ελληνική διανόηση. Σε υστερότερο ποστ θα συζητήσω το βιβλίο από τη δική μου, αναγνωστική σκοπιά.

Τώρα, για την επίδραση της «Φάρσας Σόκαλ» στις λογοτεχνικές σπουδές, σημαντική δουλειά έκανε η Carolina Ferrer (CF) στο «Data Mining the Humanities: TheImpact of “French Theory” on Literary Studies». Επέλεξε 11 αντιπροσώπους της ΓΘ:

  

1. Louis Althusser,

2. Roland Barthes,

3. Jean Baudrillard,

4. Hélène Cixous,

5. Gilles Deleuze,

6. Jacques Derrida,

7. Michel Foucault,

8. Felix Guattari,

9. Julia Kristeva,

10. Jacques Lacan,

11. Jean-François Lyotard

 

Κανονική ποδοσφαιρική ομάδα δηλαδή - που αναπόφευκτα μας βάζει στον πειρασμό να προσπαθήσουμε να τη «στήσουμε» ως ομάδα, δηλ, τερματοφύλακας, αμυντικοί, κλπ.

 

Αν δούμε τα γραφήματα της CF:

• Βιβλιογραφία σχετικά με το έργο των 11 σε 36 γλώσσες. Δεν θα σχολιάσω το γεγονός ότι ενώ υπάρχουν ως και τα πρωηνγιουγκοσλαβικοδημοκρατιομακεδονίτικα εμείς απουσιάζουμε ή, στην καλύτερη περίπτωση, βρισκόμαστε πνιγμένοι μέσα στο multiple. 

 

Κατά τα αναμενόμενα, η αγγλική είναι η κυρίαρχη γλώσσα και ο Ντεριντά ο Κυρίαρχος Διανοητής (Ντ.Κ.Δ) (περίπου το ¼ της βιβλιογραφίας)

Αν τα παραπάνω δεδομένα τα εκφράσουμε ως γενικό % ποσοστό χωρις να μπούμε στις επιμέρους γλώσσες:

 

• Χρονολογική εξέλιξη

Η CF ενδιαφέρεται περισσότερο για τους διανοητές με μεγαλύτερη επίδραση στις ΗΠΑ. Διαλέγει 8 για περαιτέρω διερεύνηση - παραβιάζοντας τη «λογοτεχνική επιλογή» κρατάει Lyotard και Baudrillard και «σκοτώνει» Kristeva και Cixous:

 

 

 

Από το 1990-1995 ο Ντεριντά και ο Φουκό πιάνουν το πικ, λίγο νωρίτερα ο Λακάν, λίγο αργότερα ο Ντελέζ, αρκετά νωρίτερα ο Μπάρτ κλπ.

Σε άλλους λιγότερο σε άλλους περισσότερο, παρατηρούμε μια αύξηση στις αμέσως επόμενες χρονιές του θανάτου τους (είναι αυτά που ονομάζω «επικήδεια» ή «επιμνημόσυνα» έργα - ειδικά σε Μπαρτ και Ντελέζ είναι χαρακτηριστική η αύξηση, ενώ μοναδική εξαίρεση αποτελεί ο Ντ.Κ.Δ. που το 1990 πιάνει το ασύλληπτο ποσό των 250+ εργασιών πάνω στο έργο Του-ποσό που δεν μπορούν να ξεπεράσουν ούτε τα «επικήδεια» ή «επιμνημόσυνα» έργα).

Σε κάθε περίπτωση τα δεδομένα υποδεικνύουν τη λογιστική καμπύλη που παρατήρησε ο Ντέρεκ ντε Σόλα Πράις για τις επιστημονικές δημοσιεύσεις στο βιβλίο του "Little Science, Big Science and Beyond" :

Η «δαιμονική» αυτή συνάρτηση έχει καλή προσαρμογή για τα πάντα σχεδόν: πληθυσμούς ανθρώπων, ψαριών και ζώων, βακρηρίων και καρκινικών κυττάρων, εξάπλωση μιας φήμης και διάδοση μιας πληροφορίας μέσα σε ένα κοινωνικό σύνολο, εισχώρηση νέων προϊόντων στην αγορά και πάει λέγοντας.

Χωρίς να είναι σίγουρος κανείς, φαίνεται ότι ο κορεσμός επήλθε. Το πόσα χρόνια θα κρατήσει η κορεσμένη κατάσταση πριν αρχίσει η μείωση θα το δείξει η ιστορία.

Και εδώ, χωρίς καν να προσπαθήσω να στήσω την ποδοσφαιρική ομάδα της ΓΘ (αυτό ας το κάνουν οι ειδικοί της ομάδας του  Τμήματος Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης του ΕΚΠΑ - θα είναι ένα διασκεδαστικό διδακτορικό), κλείνω τη μεγάλη παρένθεση για τη ΓΘ (που, όπως είπα, έχει κεντρική σημασία για «Τα μυθοπλαστικά άγχη της λογοτεχνίας και τις λογοτεχνικές αγωνίες της μυθοπλασίας») και συνεχίζω την προσπάθεια μου να απαντήσω στον μικρό μου γιο, για το αν/γιατί έχει νόημα να διαβάζουμε λογοτεχνία αφού μπορούμε να καλύψουμε την ανάγκη μας για μυθοπλασία με ταινίες, σειρές κλπ όπως κάνει και ο περισσότερος κόσμος.

 

(συνεχίζεται)

 

Λογοτεχνικός Δαρβινισμός (28): Τα μυθοπλαστικά άγχη της λογοτεχνίας και οι λογοτεχνικές αγωνίες της μυθοπλασίας (2) - 20 χρόνια από την "Υπόθεση Sokal" (1)

(συνέχεια από το προηγούμενο)

 

Πριν από λίγες μέρες διάβασα για τη συζήτηση που διοργάνωσε μια ομάδα φοιτητών του Τμήματος Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης του ΕΚΠΑ (μετείχαν οι καθηγητές του Στέλιος Βιρβιδάκης, Βάσω Κιντή (υπέρ-Sokal) και Θ. Αραμπατζής Κ. Γαβρόγλου (αντί- Sokal) για το σημερινό επίδικο της υπόθεσης Sokal: «Η υπόθεση Sokal – 20 χρόνια μετά».

Φέτος κλείνουν 20 χρόνια από τότε που ο φυσικομαθηματικός Alan Sokal (AS) δημοσίευσε στο περιοδικό Social Text το άρθρο του με τίτλο: «Υπερβαίνοντας τα όρια: Προς μια μετασχηματιστική ερμηνευτική της κβαντικής βαρύτητας». Φέτος κυκλοφόρησε και στα ελληνικά από τις εκδόσεις ΤΟΠΟΒΟΡΟΣ

Στο άρθρο του ο AS δικαίωνε τις αντιλήψεις των μεταμοντέρνων για την ανάγκη σχετικοποίησης ή/και κατάργησης των παραδοσιακών κριτηρίων ορθότητας, αντικειμενικότητας κλπ, στο όνομα μιας ριζικής απελευθέρωσης και δημοκρατικοποίησης της ζωής. Και έδειχνε ότι η κβαντική βαρύτητα σε μια απειροελάχιστη περιοχή έχει σημαντικές πολιτικο-κοινωνικές συνέπειες, οι οποίες μάλιστα είναι προς την προοδευτική κατεύθυνση.

 

Οι υπεύθυνοι του περιοδικού χάρηκαν προφανώς από τα συμπεράσματα του AS και δεν μπήκαν στον κόπο να στείλουν το άρθρο σε κατάλληλους αναγνώστες. Οι ίδιοι, εκ των υστέρων, ισχυρίστηκαν ότι συζητούσαν το άρθρο για πολύ καιρό (το άρθρο είχε σταλει στο περιοδικό το 1994) κι ότι παρόλο που αμφέβαλλαν για την ποιότητά του, το δημοσίευσαν γιατί πίστευαν ότι θα προωθούσε το διάλογο μεταξύ των επιστημών – δεν ξέρω για σήμερα αλλά τότε οι υπέυθυνοι του Social Text δεν ακολουθούσαν την τυπική διαδικασία του peer review αλλά συζητούσαν τα άρθρα μεταξύ τους και αποφάσιζαν ανάλογα. Ο AS ήξερε τη διαδικασία και αυτό είναι από τα λίγα που μπορεί κανείς να του προσάψει.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο Social Text, στο τεύχος που ήταν αφιερωμένο στον «Πολέμο τωνΕπιστημών».

Και, στο καπάκι, ο AS δημοσίευσε στο περιοδικό Lingua Franca το άρθρο του «Πειράματα ενός φυσικού με τις Πολιτισμικές Σπουδές».

Κι έτσι, εγένετο η «Υπόθεση Sokal».

Ο χαμός ήταν μεγάλος, η υπόθεση έγινε πρωτοσέλιδο (New York Times, Times Literary Supplement, New York Review of Books) και όλοι είχαν κάτι να πουν. Ακολούθησε και το βιβλίο που έγραψε ο AS με τον Jean Bricmont «Διανοητικές Απάτες» (πρώτα κυκλοφόρησε στη Γαλλία (1997), στη συνέχεια στη Μ. Βρετανία (1998) – εδώ, αν κι η έκδοση είχε αναγγελθεί από τον Λιβάνη, το βιβλίο δεν δημοσιεύτηκε ακόμη, ενώ το βιβλίο των εκδόσεων ΤΟΠΟΒΟΡΟΣ είναι μετάφραση των Παραρτημάτων της πρωτότυπης έκδοση – απορίας άξιον).

Στις «Διανοητικές Απάτες» οι 2 συγγραφείς δείχνουν με παραδείγματα ότι πολλοί απο τους σταρ της Γαλλικής Φιλοσοφίας (ΓΦ) λένε μπούρδες χωρίς, πολλές φορές, να καταλαβαίνουν κι οι ίδιοι τί λένε.

Αφιερώνουν από ένα κεφάλαιο στους J. Lacan, J. Kristeva, L. Irigaray, B. Latour, J. Baudrillard, G. Deleuze και Felix Guattari και τέλος στον P. Virilio. Αν κι 3 μεγάλοι σταρ της ΓΦ (M. Foucault, J. Derrida, R. Barthes) τη γλυτώνουνε, δεν λείπουν οι έμμεσες μπηχτές καθώς οι AS&JB δίνουν αποσπάσματα από γραπτά των 3 σταρ που είναι εγκωμιαστικά για τα έργα των «οτινανιστών» (π.χ., R. Barthes για J. Kristeva και M. Foucault για G. Deleuze).

 Όπως ήταν φυσικό, ο χαμός ήρθε και στην Ελλάδα κι έλληνες διανοούμενοι χωρίστηκαν σε σοκαλιστές (π.χ., Β. Κιντή, Σ. Βιρδιβάκη, Δ. Δημητράκος) αντισοκαλιστές (π.χ., Γ. Βέλτσος, Κ. Γαβρόγλου, Θ. Γεωργίου) (Για μια σύνοψη –από τη μεριά των σοκαλιτών – βλ. τον πρόλογο του Σ. Βιρβιδάκη («Το γενικότερο ενδιαφέρον της «Υπόθεσης Sokal» και οι αντιδράσεις των Ελλήνων διανοουμένων») στο βιβλίο του Jacques Bouveresse «Γοητευτικές και παραπλανητικές ακροβασίες της φιλοσοφίας» όπου ο αντι-γάλλος αυτός γάλλος φιλόσοφος συζητάει περαιτέρω τα θέματα που έθιξαν οι AS&JB.

Δεν γνωρίζω που κατέληξε η συζήτηση του τμήματος Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης του ΕΚΠΑ. Επειδή, όμως, η ΓΦ έχει κεντρική σημασία για «Τα μυθοπλαστικά άγχη της λογοτεχνίας και τις λογοτεχνικές αγωνίες της μυθοπλασίας», θα δώσω μερικά στοιχεία για τα αποτελέσματα της «Υπόθεσης Sokal».

(συνεχίζεται)

 

Λογοτεχνικός Δαρβινισμός (27): Τα μυθοπλαστικά άγχη της λογοτεχνίας και οι λογοτεχνικές αγωνίες της μυθοπλασίας (1)

 

 Αν κοιτάξεις στις ΗΠΑ, θα δεις ότι η ανάγνωση μυθιστορημάτων, διηγημάτων, ποιημάτων και θεατρικών έργων – δηλ. κειμένων που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο έχουν μέσα τους σπέρματα (τουλάχιστον) μυθοπλασίας, βρίσκεται εδώ και χρόνια σε σταθερή πορεία μείωσης. Έτσι, έχουμε την παρακάτω εικόνα:

 

 Σε μας τα πράγματα φαίνεται να βαίνουν καλύτερα: το 2010, ένα ποσοστό 43% διάβασε τουλάχιστον 1 βιβλίο (εκτός σπουδών/επαγγέλματος), σημαντικά αυξημένο σε σχέση με το 1999 (34%) και το 2004 (38%).  Το 43% των ελλήνων δεν είναι ισοδύναμο με το 43% των αμερικανών αφού στο πρώτο περιλαμβάνονται και αναγνώστες ιστορίας (12%), ψυχολογίας (10%) και βιβλίων θρησκευτικού περιεχομένου (7%). Έτσι, οι αναγνώστες λογοτεχνίας πέφτουν στο 31%.

Και τα πρόσφατα πάντως στοιχεία δείχνουν ένα δυνάμωμα της λογοτεχνίας παρά την κατάρρευση της αγοράς: σύμφωνα με την έρευνα του Γ Μπασκόζου (Στοιχεία για τη χαμένη πενταετία του βιβλίου (2009-2014)), το 39,7% των νέων τίτλων του 2014 αφορούσε τη λογοτεχνία, έναντι 21,7% το 2008.

 Τα στοιχεία που άντλησε ο Μπασκόζος από τη ΒΙΒΛΙΟΝΕΤ αμφισβητήθηκαν από τον Σωκράτη Καμπουρόπουλο αφού «Μετά το σοκ της κατάργησης του Ε.ΚΕ.ΒΙ. τον Μάρτιο του 2014, (η ΒΙΒΛΙΟΝΕΤ ) επιβίωσε μεν, αλλά βαριά (αν όχι ανεπανόρθωτα) πληγωμένη». Τα στοιχεία του Καμπουρόπουλου διαφέρουν κάπως  από τα του Μπασκόζου, αν και δεν συγκρίνονται άμεσα: 6700 νέοι τίτλοι για το 2015 (Κ.)–έναντι 5723 (Μπ.) για το 2014. Ο Καμπουρόπουλος δίνει 27% στη λογοτεχνία (και 22% στις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, 18% στα παιδικά και 33% στα υπόλοιπα – πρακτικά, σχολικά, θετικές και εφαρμοσμένες επιστήμες).

 

Και σύμφωνα με τους τελικούς υπολογισμούς μου, το 2008 εκδίδονταν περίπου 2300 βιβλία λογοτεχνίας ενώ το 2015 εκδόθηκαν περίπου 1800.

Έτσι, αν κι η λογοτεχνία (και δή η πεζογραφία) φαίνεται να είναι αυτή που επιβιώνει στον αδυσώπητο αγώνα του βιβλίου με την κρίση:

 

κι αν το συμπέρασμα του Μπασκόζου, «Η εξάπλωση των «εύκολων» αναγνωσμάτων, ειδικά των αισθηματικών, όπως και η διαδεδομένη πια (όσο κι αν την αρνούνται οι περισσότεροι εκδότες) έκδοση λογοτεχνικών βιβλίων με τη συμμετοχή του συγγραφέα, τροφοδότησαν την παραγωγή του λογοτεχνικού βιβλίου», φαίνεται λογικό, δεν τεκμαίρεται και στα σίγουρα ότι η ανάγνωση της μυθοπλασίας ανθεί.

Αν γυρίσουμε στις ΗΠΑ, όπου τα μετράνε όλα καλά, η τάση είναι ξεκάθαρη. Και η αγωνία, και των συγγραφέων και των ακαδημαϊκών που βιοπορίζονται από τη μελέτη της λογοτεχνίας, είναι φανερή.

Ειδικά των τελευταίων, αφού η μελέτη της λογοτεχνίας, ως μέρος των ανθρωπιστικών σπουδών, δεν έμεινε έξω από την επίθεση που δέχονται αυτές οι σπουδές. Και τώρα που η εμπορικότητα, η αγορασιμότητα, το ευπώλητον κλπ, εισχώρησαν σε κάθε διάσταση της ανθρώπινης πράξης, οι επαγγελματίες του χώρου ήρθαν αντιμέτωποι με την ανάγκη να εξηγήσουν και δικαιολογήσουν τί κάνουν και ποιά η σημασία αυτού που κάνουν.

 

Και καθώς καθηγητές, ερευνητές και διανοούμενοι του χώρου ξεκίνησαν την προσπάθεια να πακετάρουν καλύτερα το προς πώληση προϊόν, ανακάλυψαν ότι δεν ήταν σίγουροι για ορισμένα πράγματα. Βασικό πρόβλημά τους ήταν ότι δεν μπορούσαν να πουν με απλά λόγια τί είναι αυτό που κάνουν και γιατί έχει σημασία. Έχοντας κολυμπήσει σε κάθε είδους θεωρητική πισίνα:

• της ταξικής πάλης-μαρξισμός,
• της δυνατότητας της ενοποιημένης εμπειρίας-νέα κριτική,
• της αυτοκαταστροφικότητας του κειμένου-αποδόμηση,
• του περιορισμού των ανατρεπτικών ενεργειών – νέος ιστορικισμός,
• του οιδιπόδειου συμπλέγματος – ψυχανάλυση,
• της έμφυλης ασυμμετρίας-φεμινισμός, 

• της ιμπεριαλιστικής εμπειρίας - μετααποικιακή θεωρία
• του ετεροσεξουαλικού matrix - gay/λεσβιακές σπουδές

οι λογοτεχνικές σπουδές μπερδεύτηκαν.

Αποτέλεσμα αυτού του μπερδέματος και του προβληματισμού που ακολούθησε, ήταν μια σειρά από βιβλία που αναζητoύν απάντηση στο ερώτημα: ποιά η αξία της λογοτεχνίας και, κατά προέκταση, ποιά η αξία της δουλειάς των συγκεκριμένων επαγγελματιών;

 (συνεχίζεται)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Πώς θα τη βγάλουμε στον meta-post-μεταμοντέρνο και meta-post-μεταhuman 21ο αιώνα (1)

Σύμφωνα με το ραπόρτο του ΟΗΕ «21 Issues for the 21st Century» τα 21 ζητήματα που έχουν προτεραιότητα για την ανθρωπότητα στον 21ο αιώνα είναι τα εξής (κατά σειρά):

1.Ευθυγραμμισμένη διακυβέρνηση με στόχο στην πλανητική αειφορία
2.Επίλυση των περιβαλλοντικών προκλήσεων και μετάβαση προς την πράσινη οικονομία
3.Διατροφική ασφάλεια και επάρκεια για 9 δις ανθρώπους
4.Επανασύνδεση επιστήμης και πολιτικής
5.Επαναπροσδιορισμός της ανθρώπινης συμπεριφοράς προς το περιβάλλον
5. Αλλαγή παραδείγματος στη διαχείριση του νερού και της σχέσης του με το έδαφος
6. Ενσωμάτωση της βιοποικιλότητας στις περιβλλοντικές και οικονομικές ατζέντες
7. Επιτάχυνση της εφαρμογής περιβαλλοντικώς φιλικών και ανανεώσιμων ενεργειακών συστημάτων
8. Διαχείριση της κλιματικής αλλαγής
9. Ελαχιστοποίηση ρίσκου από νέες τεχνολογίες και νέα χημικά
10. Προώθηση της αστικής αειφορίας και διατηρησιμότητας
12. Αντιμετώπιση των πιέσεων για νέα εδάφη, σε εθνικό και σε διεθνές επίπεδο
13. Διαχείριση των ωκεανών
14. Αλλαγή παραδείγματος στη διαχείριση των αποβλήτων
15. Μείωση της υποβάθμισης των νερών στις ενδοχώρες των αναπτυσσόμενων κρατών
16. Διαχείριση της κλιματικλης αλλαγής(2)
17. Περιβαλλοντικές επιπτώσειςτου παροπλισμού των πυρηνικών αντιδραστήρων
18. Νέες αρχές για την αντιμετώπιση της εξάντληση των φυσικών πηγών πλούτου
19. Επίλυση προβλημάτων σε παράκτια οικοσύστημα
20. Αντιμετώπιση μετανάστευσης λόγω περιβαλλοντικών αλλαγών
21. Τήξη παγετώνων

Αν αφήσει κανείς κατά μέρος τη γενίκευση και επανάληψη (το απαράδεκτο γεγονός της υπερανώμαλης κατανομής του πλούτου σε πλανητικό επίπεδο=80 άνθρωποι έχουν ίσο πλούτο με το 50% του πλανητικού πληθυσμού, θίγεται με την μπούρδα της πλανητικής αειφορίας (κάτι που δεν έχει ποτέ οριστεί επακριβώς) ενώ η φιλανθρωπική διατροφική ασφάλεια και επάρκεια για 9 δις ανθρώπους δεν μας λέει και πολλά), είναι ένα καλό στάρτινγκ πόιντ.

Για να δούμε τί έχουν στο μυαλό τους, πιο συγκεκριμένοι κλάδοι: επιστήμη, μηχανική, φιλοσοφία, τέχνη, κλπ.

Πριν γίνουμε πιο συγκεκριμένοι, ας δούμε τις τελευταίες εξελίξεις πάνω στην ανθρώπινη φύση.

‘Εως πρόσφατα το θεωρούσαμε κάτι σαν fundamental fact: το κουμάντο το κάνουν τα γονίδια και η σπουδαιότερη ιδιότητα που πρέπει να περιμένουμε για ένα επιτυχημένο γονίδιο είναι ο σκληρός εγωισμός.

Ήταν η άποψη που υποστήριξε ο Ρίτσαρντ Ντόκινς στο βιβλίο του «Το Εγωιστικό Γονίδιο» (1976). Μια χρονιά πριν είχε κυκλοφορήσει και η «Κονωνιοβιολογία» του Ε. Ο. Γουίλσον. Τα 2 βιβλία κυκλοφόρησαν κατά τη διάρκεια της επαναμετάβασης του καπιταλισμού στο φιλελεύθερο πεδίο, του θανάτου του κεϋνσιανισμού και της εκδίκησης που έπαιρνε η προσφορά από την ζήτηση. Όσο κι αν φώναξαν ορισμένοι κριτικάροντας τον Ε. Ο. Γουίλσον για βιολογικό ντετερμινισμό και αναβίωση παλιότερων θεωριών και απόψεων που στο τέλος οδήγησαν στην ναζιστική ευγονική, το «Εγωιστικό Γονίδιο» και η «Κοινωνιοβιολογία» ήταν βούτυρο στο ψωμί των καπιταλιστών: τοποθετώντας το άτομο στο επίκεντρο της κοινωνικής ύπαρξης ήρθε και έδεσε άριστα με το γλυκό που ετοίμαζαν ο Μίλτον Φριντμαν και η παρέα του και το προσέφεραν με τα καλύτερα γκαρσόνια της τοτινής πιάτσας: τον Ρονάλδο και την Μαργαρίτα.

Το σημαντικότερο όλων ήταν ότι οι 2 επιστήμονες είχαν, υποτίθεται, δώσει λύση στο πρόβλημα που απασχολούσε και Πάπα Κάρολο και δεν μπόρεσε να απαντήσει: το πρόβλημα του αλτρουισμού.

Το επιχείρημα τους έπαιρνε ως βάση την εργασία ενός άλλου βιολόγου (William Hamilton (1937-2000)) , ο οποίος αν και έθεσε τα θεμέλια και πιθανότατα ήταν καλύτερος από τους δυο σταρ της βιολογίας, έμεινε γνωστός μόνον στους ειδικούς. Ο Hamilton από το 1964 μίλησε για την εγκλείουσα αρμοστικότητα (inclusive fitness) που λίγο αργότερα μας έδωσε την ανταγωνιστική θεωρία της επιλογής συγγενών (kin selection), αυτό που αργότερα ονομάσθηκε επιλογή συγγενών. Το συμπέρασμα του Hamilton είναι πως το αλτρουιστικό γονίδιο μπορεί να διαδοθεί μέσω της φυσικής επιλογής όσο το κόστος του αλτρουιστή αντισταθμίζεται από το επαρκές όφελος ενός επαρκώς κοντινού συγγενή.

Η θεωρία της επιλογής συγγενών έγινε αποδεκτή γιατί προβλέπει (τα αυτονόητα, θα έλεγε κανείς): πως τα ζώα είναι πιθανότερο να συμπεριφερθούν αλτρουιστικά προς τους συγγενείς τους, παρά προς άλλα μη συγγενικά μέλη του είδους τους. Επιπλέον προβλέπει πως ο βαθμός αλτρουισμού τους θα είναι τόσο μεγαλύτερος, όσο πιο κοντινή είναι η συγγένεια. Αν έτσι έχουν τα πράγματα είναι λογικό να θεωρήσει κάποιος ότι η αλτρουιστική συμπεριφορά δενυπάρχει αλλά είναι ένας συγκαλυμμένος εγωισμός.
Η προηγούμενη θεωρία, η θεωρία της επιλογής ομάδων (group selection) που είχε κατασκευαστεί από τον ίδιο τον Πάπα Δαρβίνο και αποτελούσε το κυρίαρχο παράδειγμα πέρασε στην ιστορία (θεωρία της επιλογής ομάδων: η υπόθεση ότι φυσική επιλογή συμβαίνει σε συλλογικό επίπεδο και ότι μια ομάδα με αρκετούς αλτρουιστές, που θα είναι πρόθυμοι να βοηθήσουν τα άλλα μέλη της ομάδας με προσωπικό κόστος, φαίνεται να κερδίζει τη μάχη της φυσικής επιλογής έναντι ομάδων στις οποίες επικρατούν μερικώς ή ολικώς εγωιστικοί οργανισμοί).

Αν και από το 1998 οι Sober και D.Wilson με το βιβλίο τους «Unto Others: The Evolution and psychology of Unselfish Behaviour» (για μια σύνοψη βλ εδώ), προσπαθησαν να ξαναφέρουν στο προσκήνιο τη θεωρία της επιλογής ομάδων εστιάζοντας σε δύο διαφορετικές εννοιολογήσεις του αλτρουισμού (βιολογικός-εξελικτικός και ψυχολογικός. Ψυχολογικός=αν το κίνητρο βασίζεται στην τελική επιθυμία που έχει ως αντικείμενο την ευημερία ενός άλλου οργανισμού, βιολογικός-εξελικτικός =αν και μόνο αν μειώνει την εγκλείουσα αρμοστικότητα του οργανισμού, που εκδηλώνει την συμπεριφορά, και αυξάνει αντίστοιχα την εγκλείουσα αρμοστικότητα ενός άλλου οργανισμού), το «Εγωιστικό Γονίδιο» παρέμενε ο απόλυτος δικτάτορας στον οποίο όλοι, θέλοντας και μη, υπακούουν.

Αυτά ως το 2010 που ο Ε.Ο. Γουίλσον και οι M. A. Nowak και C.E. Tarnita δημοσίευσαν το άρθρο τους «The Evolution of Eusociality» (Η Εξέλιξη της Ευκοινωνικότητας). Εκεί απορρίπτουν την εγκλείουσα αρμοστικότητα και προτείνουν μια πολυεπίδεδη θεωρία φυσικής επιλογής που συνδυάζει άτομο και ομάδα. Το 2012 ο Ε.Ο. Γουίλσον δημοσιεύει και βιβλίο πάνω στο εύρημα τους: The Social Conquest of Earth (για μια σύνοψη βλ. εδώ).

Ο Ρίτσαρντ Ντόκινς βρήκε τη νέα θεωρία λάθος (μιλάει για ανοησία και μη κατανόηση της θεωρίας της εξέλιξης). Ο Ε.Ο. Γουίλσον απάντησε αποκαλώντας τον Ντοκινς δημοσιογράφο, κάποιον δηλαδή που πληροφορείται από τους επιστήμονες τα καθέκαστα και μετά τα δημοσιοποιεί στο ευρύτερο κοινό κάνοντας χρήση ρητορικής κι όχι εμπειρικών δεδομένων – υπερβολικό μεν αλλά χαρακτηριστικό του διχασμού των βιολόγων.

Στην ουσία, όμως, δεν αλλάζουν και πολύ πράγματα. Ο Ε.Ο. Γουίλσον διαγράφει το εγωιστικό γονίδιο και το αντικαθιστά με πολεμοχαρείς ομάδες. Κάτι που δεν διαφέρει από το «ήγουν, τουτέστι, δηλαδή, με άλλα λόγιοα ήτοι, η Αφροδίτη είσαι εσύ, εσύ είσαι η Αφροδίτη».


 (συνεχίζεται)