1. Το εμπόρευμα
Τις προάλλες αποφασίσαμε επιτέλους να πάμε να δούμε την Οδύσσεια. Είχαμε αργήσει σχεδόν επιδεικτικά. Η ταινία βρισκόταν ήδη στην 41η ημέρα από την πρώτη διεθνή κυκλοφορία της, πλησίαζε το 1,5 δισεκατομμύριο δολάρια παγκοσμίως και στην Ελλάδα τα 900.000 εισιτήρια.
Δεν βιαζόμασταν. Ο Όμηρος περίμενε 3.000 χρόνια. Ο Νόλαν μπορούσε να περιμένει 40 μέρες.
Άλλωστε η ταινία είχε ήδη παιχτεί μία φορά πριν ανάψουν οι προβολείς: όχι ως αφήγηση αλλά ως καμπάνια. Η Universal δεν κυκλοφόρησε απλώς μια ταινία· κατασκεύασε εκ των προτέρων ένα ραντεβού με την Ιστορία και φρόντισε να μας ενημερώσει ότι θα ήταν περίπου αγένεια να λείψουμε. Η δημοσιογραφικά αναφερόμενη δαπάνη προώθησης έφτανε περίπου τα 125 εκατομμύρια δολάρια, πάνω στα περίπου 250 εκατομμύρια της παραγωγής. Πριν ο Πολύφημος φάει τον πρώτο σύντροφο του Οδυσσέα, μια ολόκληρη βιομηχανία είχε ήδη φάει έναν μικρό κρατικό προϋπολογισμό για να μας πείσει ότι δεν ερχόταν απλώς άλλη μία ταινία.
Το πραγματικά έξυπνο δεν ήταν μόνο το μέγεθος της δαπάνης. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο η ίδια η σπανιότητα μετατράπηκε σε προϊόν. Επιλεγμένα εισιτήρια IMAX 70mm βγήκαν προς πώληση έναν χρόνο πριν από την πρεμιέρα. Το πραγματικό 70mm παιζόταν σε ελάχιστες αίθουσες. Η έλλειψη έγινε μέρος της εμπειρίας. Δεν πουλούσαν απλώς την Οδύσσεια. Πουλούσαν τον σωστό τρόπο να δεις την Οδύσσεια — και μαζί τον φόβο ότι, αν αργήσεις, κάποιος άλλος θα έχει ήδη ζήσει την αυθεντική εμπειρία χωρίς εσένα.
Πριν λοιπόν ο Οδυσσέας επιστρέψει στην Ιθάκη, ο Νόλαν είχε ήδη επιστρέψει σε κάθε διαθέσιμη οθόνη του πλανήτη.
Και ύστερα ήρθαν τα ταμεία να κάνουν αυτό που κάνουν πάντα: να μετατρέψουν την επιθυμία σε αριθμό και τον αριθμό σε επιχείρημα. Μόνο που το 1,5 δισεκατομμύριο δεν περιγράφει ένα παγκόσμιο συναίσθημα. Περιγράφει πολλά. Η Νότια Κορέα ανταποκρίθηκε πολύ ισχυρότερα αναλογικά από την Ελλάδα· η Γαλλία και η Ιταλία επίσης. Η Κίνα έδωσε μεγάλο απόλυτο κοινό αλλά χαμηλότερη πληθυσμιακή διείσδυση. Η ίδια παγκόσμια διαφημιστική μηχανή έπεσε πάνω σε διαφορετικές αγορές, διαφορετικές μνήμες, διαφορετικές τιμές, διαφορετικές κινηματογραφικές υποδομές και διαφορετικές τοπικές επιθυμίες.
Η
καμπάνια εξηγεί το ύψος του κύματος. Δεν εξηγεί τόσο καλά το σχήμα του.
Στην
Ελλάδα υπάρχει, βέβαια, μια επιπλέον ειρωνεία. Βλέπουμε να μας επιστρέφει ως
υπερπαραγωγή ένα έργο που θεωρούμε ότι κάπως μας ανήκει ήδη. Αρχαϊκό ελληνικό
έπος, ευρωπαϊκός κανόνας, αγγλοαμερικανική κλασική παιδεία, Χόλιγουντ, Universal, IMAX — και
πίσω στην Αθήνα με ποπ κορν. Ένας απολύτως σύγχρονος νόστος: η πολιτιστική
κληρονομιά επιστρέφει στον τόπο της αφού πρώτα αποκτήσει ξένο κεφάλαιο,
παγκόσμιο δίκτυο διανομής και Ματ Ντέιμον.
Και
μετά έσβησαν τα φώτα.
2. Το
έργο τέχνης
Δεν μπήκα στην αίθουσα για να εξετάσω τον Νόλαν στην Οδύσσεια. Δεν με ενδιαφέρει αν άλλαξε τη σειρά των επεισοδίων, αν ένωσε μορφές, αν πέταξε έναν θεό ή αν πρόσθεσε κάτι που ο Όμηρος δεν έγραψε. Δεν ζητώ από μια κινηματογραφική διασκευή να είναι εικονογραφημένο βοήθημα της Α΄ Γυμνασίου. Η διασκευή έχει κάθε δικαίωμα να παραβιάσει το πρωτότυπο. Το ενδιαφέρον ερώτημα δεν είναι αν υπήρξε «πιστή». Είναι τι κερδίζει, τι χάνει και, κυρίως, τι νέο έργο κατασκευάζει με τις αλλαγές της.
Ο Νόλαν έχει καθαρή ιδέα. Ο Οδυσσέας του δεν είναι απλώς ο πολύτροπος ήρωας που θέλει να γυρίσει σπίτι. Είναι ένας άνθρωπος που έφυγε από την Τροία χωρίς η Τροία να φύγει από μέσα του. Ο πόλεμος γίνεται μνήμη, η μνήμη ενοχή και ο νόστος λογαριασμός με όσα έκανε. Αυτός ο Οδυσσέας ανήκει απολύτως στο νολανικό σύμπαν: δεν παλεύει μόνο με τον κόσμο αλλά και με το βάρος των πράξεών του. Μέχρι εδώ, κανένα πρόβλημα.
Και μετά φτάσαμε στον Κύκλωπα και σ' αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο, ένα από τα παράξενα κατορθώματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας: ένας άνθρωπος νικά ένα τέρας έχοντας ως όπλο μία λέξη:
Ούτις=Κανένας.
Η σπηλιά υπάρχει. Ο Πολύφημος υπάρχει. Οι άντρες, η ανθρωποφαγία, το παλούκι, η τύφλωση — όλα υπάρχουν. Αλλά το ομηρικό σχέδιο έχει αρχίσει να ξηλώνεται. Το κρασί λείπει. Η απόδραση αλλάζει. Αυτά μπορείς να τα κόψεις. Περιμένω ακόμη την ερώτηση για το όνομα, το «Ούτις», το ουρλιαχτό και εκείνο το θαυμάσιο λογικό αδιέξοδο όπου ο Πολύφημος χρειάζεται βοήθεια αλλά δεν μπορεί να την καλέσει χωρίς να ακυρώσει ο ίδιος την ανάγκη της.
Δεν έρχεται. Ο Κανένας δεν υπάρχει.
Και εδώ χρειάζεται η διάκριση. Δεν με ενοχλεί ότι ο Νόλαν άλλαξε τον Όμηρο. Με ενδιαφέρει τι παράγει η αλλαγή. Άλλο να μετακινήσεις ένα επεισόδιο ή να συμπτύξεις έναν χαρακτήρα κι άλλο να κρατήσεις σχεδόν ολόκληρο το εξωτερικό περίβλημα μιας σκηνής αφαιρώντας τον μηχανισμό που της έδινε το ιδιαίτερο νόημά της. Το ερώτημα δεν είναι αν ο Νόλαν «πρόδωσε» τον Όμηρο. Είναι τί είδους Οδυσσέα κατασκευάζει όταν αφαιρεί τον Ούτιν.
Στον Όμηρο, όταν οι άλλοι Κύκλωπες ακούνε τις κραυγές του Πολύφημου, τον ρωτούν αν κάποιος τον σκοτώνει «με δόλο ή με βία». Εκείνος απαντά:
« Φίλοι μου, με σκοτώνει ο Ούτις, με δόλο κι όχι με τη βία.»
Οι άλλοι ακούνε αυτό που σημαίνει η λέξη: κανείς. Και φεύγουν. Ο Οδυσσέας λέει αμέσως μετά ότι γέλασε η καρδιά του επειδή τους εξαπάτησαν το όνομά του και η μήτις του:
«που το όνομά μου τους απάτησε κι η τέλεια έμπνευσή μου»
Εδώ βρίσκεται ολόκληρη η σκηνή σε μικρογραφία. Το παλούκι αφαιρεί από τον Πολύφημο την όραση. Ο Οὖτις τού στερεί τη βοήθεια. Η σωματική βία τυφλώνει το τέρας. Η γλώσσα το απομονώνει. Ο Όμηρος δεν μας λέει απλώς ότι ο ήρωάς του είναι έξυπνος. Βάζει την εξυπνάδα του να συμβεί μέσα στη γλώσσα.
Γι’ αυτό η απουσία του Ούτιδος δεν είναι μια απλή περικοπή. Ο Νόλαν κρατά τον Κύκλωπα, το μάτι, το παλούκι, τη σπηλιά, τον κίνδυνο. Αφαιρεί όμως εκείνο που μετέτρεπε την απόδραση σε επίδειξη μήτιος. Έχεις έναν από τους ακριβότερους κινηματογραφικούς Κύκλωπες που κατασκευάστηκαν ποτέ και σου λείπει το φθηνότερο ειδικό εφέ στην ιστορία του κινηματογράφου: μία λέξη.
Από όσο διαβασα ο Νόλαν δικαιολογήθηκε επικαλόυμενος την αδυνατότητα μετάφρασης του λογοπαίγνιου. Αλλά η δυσκολία της μετάφρασης εξηγεί μόνο το μισό. Η σχέση ανάμεσα στο «μή τις» και στη «μήτιν» πράγματι δεν μεταφέρεται ολόκληρη στο αγγλικό Nobody. Ο βασικός μηχανισμός όμως μεταφέρεται: με λένε Nobody, ο Nobody με σκοτώνει, αφού nobody σε σκοτώνει, γιατί μας φωνάζεις; Ο Νόλαν βρέθηκε μπροστά σε κάτι που δεν μπορούσε να μεταφέρει ολόκληρο και επέλεξε να μη διατηρήσει ούτε το μέρος που μεταφερόταν.
Και τότε η απώλεια αρχίζει να αλλάζει τον ίδιο τον ήρωα.
Ο Ούτις είναι η στιγμή όπου η μήτις δουλεύει πάνω στο ίδιο το όνομα του Οδυσσέα. Ο ήρωας σώζεται επειδή, για λίγες ώρες, παύει να δηλώνει ποιος είναι. Ο άνθρωπος που κουβαλά όνομα, πατέρα, πατρίδα και κλέος επιβιώνει όταν αφαιρεί από πάνω του όσα τον κάνουν κοινωνικά Οδυσσέα. Δεν είναι βασιλιάς, δεν είναι γιος του Λαέρτη, δεν είναι ο πολεμιστής της Τροίας.
Είναι ένας άνθρωπος χωρίς κοινωνική διεύθυνση. Και λειτουργεί καλύτερα ακριβώς τότε.
Αλλά ο Όμηρος δεν αργεί να δείξει το τίμημα. Μόλις ο Ούτις έχει σώσει τον Οδυσσέα, ο ίδιος σχεδόν καταστρέφει ό,τι πέτυχε. Έχει διαφύγει. Οι σύντροφοί του τον παρακαλούν να σωπάσει. Εκείνος όμως ι αποκαλύπτει στον Πολύφημο ποιος πραγματικά τον τύφλωσε:
«Κύκλωπα, αν κάποιος κάποτε απ᾽ τους θνητούς ανθρώπους
ρωτήσει ποιος σου χάλασε το μάτι, ποιος σε τύφλωσε,
να πεις: ''Ο Οδυσσεύς μού το ᾽βγαλε, ο πορθητής,
γιος του Λαέρτη, που έχει το σπιτικό του στην Ιθάκη''.»
Μόνο ΑΦΜ δεν έδωσε στο Πολύφημο ο Οδυσσέας όταν σιγουρεύτηκε για τη σωτηρία του. Δεν του αρκεί ότι νίκησε και σώθηκε. Θέλει ο άλλος να ξέρει ποιος νίκησε. Η νίκη δεν πρέπει να μείνει ανυπόγραφη.
Εδώ η μήτις συγκρούεται με το κλέος. Η ανωνυμία τον έσωσε, αλλά η φήμη χρειάζεται όνομα. Το κατόρθωμα του Κανένα δεν μπορεί να γίνει κλέος του Οδυσσέα όσο παραμένει κατόρθωμα του Κανένα. Μαζί με το όνομα, όμως, επιστρέφει και η καταστροφή. Ο Πολύφημος γνωρίζει πλέον ποιον να κατονομάσει στην προσευχή του προς τον Ποσειδώνα. Ο Οδυσσέας έχει ξαναδώσει στη συμφορά τη διεύθυνσή του. Ο Κανένας τον έσωσε. Ο Οδυσσέας τον καταδίκασε.
Και το παιχνίδι του ονόματος δεν τελειώνει στη σπηλιά. Στον Πολύφημο ο Οδυσσέας πρέπει να κρύψει ποιος είναι. Στους Φαίακες πρέπει να το αποκαλύψει. Στην Ιθάκη πρέπει να κρυφτεί ξανά. Και μπροστά στην Πηνελόπη πρέπει, στο τέλος, να αποδείξει ότι είναι πράγματι αυτός που λέει πως είναι.
Γι’ αυτό έχει σημασία ότι ο Νόλαν δεν αφαίρεσε μόνο τον Ούτιν. Αφαίρεσε και τους Φαίακες. Ο Οδυσσέας φτάνει στη χώρα τους, ναυαγός και ξένος. Ακούει τον Δημόδοκο να τραγουδά για την Τροία και βρίσκεται μπροστά στην ίδια του τη ζωή, ήδη μεταμορφωμένη σε δημόσια μνήμη. Ύστερα παίρνει ο ίδιος τον λόγο. Ο άγνωστος ναυαγός δηλώνει το όνομά του:
«ειμ᾽ Οδυσεὺς Λαερτιάδης».
Λέει ποιος είναι, ποιος είναι ο πατέρας του, ποια είναι η πατρίδα του. Και αμέσως μετά αφηγείται πώς αυτός ο ίδιος Οδυσσέας σώθηκε επειδή είπε ότι ήταν Ούτις.
Η αντίθεση είναι σχεδόν τέλεια. Μπροστά στους Φαίακες το όνομα πρέπει να ειπωθεί. Μπροστά στον Πολύφημο πρέπει να εξαφανιστεί.
Στο τέλος ο Όμηρος αντιστρέφει το παιχνίδι άλλη μία φορά. Στη σπηλιά ο Οδυσσέας σώθηκε επειδή έγινε μη αναγνωρίσιμος. Απέναντι στην Πηνελόπη πρέπει να γίνει απολύτως αναγνωρίσιμος. Εκείνη τον δοκιμάζει με το μυστικό του κρεβατιού που εκείνος είχε κατασκευάσει γύρω από τον ζωντανό κορμό της ελιάς. Μόνο ο πραγματικός Οδυσσέας μπορεί να γνωρίζει.
Ο Νόλαν αφαιρεί και αυτή τη δοκιμασία. Ας την αφαιρέσει. Το ενδιαφέρον είναι τί χάνεται μαζί της: τα δύο άκρα ενός θαυμάσιου ομηρικού παιχνιδιού — πώς παύεις να είσαι Οδυσσέας όταν πρέπει να σωθείς και πώς αποδεικνύεις ότι είσαι Οδυσσέας όταν πρέπει να επιστρέψεις.
Αυτός ο Οδυσσέας είναι και ηθικά πιο δύσκολο να τακτοποιηθεί. Ο ίδιος άνθρωπος που απαιτεί από τον Πολύφημο να σεβαστεί τη φιλοξενία έχει αφηγηθεί λίγο νωρίτερα ότι στους Κίκονες λεηλάτησε πόλη, σκότωσε άντρες, πήρε γυναίκες και περιουσίες και μοίρασε τη λεία. Ο «πολιτισμένος» φτάνει έτσι στο σπίτι του «βάρβαρου» με το αίμα της προηγούμενης λεηλασίας ακόμη στα χέρια και του εξηγεί τους κανόνες του πολιτισμού.
Δεν χρειάζεται να κάνουμε τον Όμηρο σύγχρονο αντιιμπεριαλιστή για να δούμε την αντίφαση. Ο πόλεμος, η λεία και η ξενία ανήκουν στον ομηρικό κόσμο σε διαφορετικούς κώδικες και θα ήταν αναχρονισμός να τους εξισώσουμε. Αλλά θα ήταν εξίσου λάθος να εξαφανίσουμε την τριβή που δημιουργεί η ίδια η αφήγηση: ο άνθρωπος που λίγο πριν άρπαζε ανθρώπους και πράγματα επικαλείται τώρα απέναντι σε έναν άλλον τον νόμο του Ξένιου Δία.
Ο Νόλαν αντιμετωπίζει αυτή την αντίφαση με έναν τρόπο πολύ γνώριμο από το έργο του: μεταφέρει το βάρος προς την εσωτερική ζωή του ανθρώπου που άσκησε τη βία. Ο πολεμιστής επιστρέφει από την Τροία κουβαλώντας μνήμη, ενοχή και τραύμα. Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο τι έκανε, αλλά πώς μπορεί να ζήσει με αυτό που έκανε.
Αυτό είναι απολύτως θεμιτό — και μπορεί να παράγει σπουδαίο δράμα. Υπάρχει όμως μια μετατόπιση που αξίζει να δούμε. Από αυτό που ο ισχυρός έκανε στον κόσμο περνάμε σε αυτό που ο κόσμος έκανε μέσα του. Οι συνέπειες της πράξης παραμένουν, αλλά το κέντρο της αφήγησης μεταφέρεται στον ψυχισμό του δράστη.
Η ενοχή τον εξανθρωπίζει. Δεν ακυρώνει όμως αυτό που έκανε.
Εδώ βρίσκεται ίσως η βαθύτερη διαφορά. Ο Νόλαν δεν έκανε απλώς τον Οδυσσέα πιο σύγχρονο. Τον έκανε περισσότερο Νόλαν. Εκεί όπου ο Όμηρος οργανώνει μεγάλο μέρος της ιστορίας γύρω από το ποιος γνωρίζει ποιον, ποιος κρύβει το όνομά του, ποιος ψεύδεται, ποιος αποκαλύπτεται και ποιος τελικά αναγνωρίζεται, ο Νόλαν μεταφέρει το βάρος αλλού: στον άνθρωπο που πρέπει να λογαριαστεί με όσα έχει κάνει. Δικαίωμά του.
Και αυτό μας επιστρέφει εκεί απ’ όπου ξεκινήσαμε. Στην καμπάνια.
Η παγκόσμια μηχανή που προηγήθηκε της ταινίας ξόδεψε εκατομμύρια για να πετύχει ακριβώς αυτό που ο Οδυσσέας, στη σημαντικότερη ίσως στιγμή της μήτιός του, έπρεπε να αποφύγει: να κάνει το όνομα αδύνατο να ξεχαστεί.
Νόλαν. IMAX. 70mm. Ρεκόρ.
Η καμπάνια είχε μία βασική αρχή: τίποτε να μη μείνει ανώνυμο.
Και στο κέντρο της ιστορίας που πουλούσε βρισκόταν ένας άνθρωπος που σώθηκε επειδή έκανε το αντίθετο: έσβησε το όνομά του.
Η βιομηχανία φώναζε «Νόλαν» παντού. Ο Όμηρος είχε ψιθυρίσει «Ούτις».
Κι αυτή η μία λέξη αποδείχθηκε δυσκολότερη.
Άλλωστε ο Πολύφημος είχε υποσχεθεί στον ξένο ένα τελευταίο «δώρο»: θα έτρωγε πρώτα όλους τους συντρόφους του και τον Ούτιν τελευταίο.
Δεν τα κατάφερε. Ο Κανένας ξέφυγε από τον Κύκλωπα.
Και χρειάστηκε να περάσουν περίπου 3000 χρόνια, να εφευρεθεί ο κινηματογράφος, να φτάσουμε στο IMAX και να δοθούν εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια σ’ έναν από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες της εποχής μας για να φαγωθεί.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου