Ο θάνατος ενός ευεργέτη του κεφαλαίου

Το Jacobin αποτελεί μια αντιφατική αλλά σημαντική φωνή της σύγχρονης αγγλόφωνης Αριστεράς. Έχει συμβάλει στην εκλαΐκευση της ταξικής ανάλυσης, στην επαναφορά σοσιαλιστικού λεξιλογίου στον δημόσιο λόγο και στην κριτική θεσμών που η φιλελεύθερη δημοσιογραφία παρουσιάζει συνήθως ως ουδέτερους, τεχνοκρατικούς ή υπεράνω πολιτικής. Ο ορίζοντάς του παραμένει κυρίως σοσιαλδημοκρατικός —εκλογική στρατηγική, συνδικάτα, κοινωνικό κράτος, ριζοσπαστική μεταρρύθμιση— περισσότερο παρά στρατηγική επαναστατικής ρήξης με το καπιταλιστικό κράτος. Αυτό δεν ακυρώνει τη σημασία του. Εξηγεί όμως και τη δύναμη και τα όριά του: τα καλύτερα κείμενά του ανοίγουν δρόμο προς μια ουσιαστική κριτική, χωρίς πάντα να τη φτάνουν μέχρι το τέλος.

Το ίδιο ισχύει, κατά αναλογία, και για το Jacobin Greece: ένας χώρος πλατιάς αριστερής, κινηματικής και σοσιαλδημοκρατικής δημοσιογραφίας, που επιχειρεί να ξαναφέρει την ταξική γλώσσα εκεί όπου κυριαρχούν ο τεχνοκρατικός ευπρεπισμός και η φιλελεύθερη ομίχλη. Το ενδιαφέρον, επομένως, δεν είναι να του ζητήσουμε να γίνει κάτι άλλο, αλλά να δούμε τι αποκαλύπτει και τι αφήνει ανολοκλήρωτο.

Το άρθρο του για τον Alan Greenspan (που προχθές αποχαιρέτησε τον καθόλου μάταιο γι’ αυτόν και τα αφεντικά του (καπιταλιστικό) κόσμο μας ) είναι καλό παράδειγμα αυτής της διπλής λειτουργίας. Απορρίπτει τον μύθο του Greenspan ως λαμπρού αλλά δήθεν πλανημένου τεχνοκράτη της ελεύθερης αγοράς και τον παρουσιάζει ως κάτι πολιτικά ακριβέστερο: έναν ευέλικτο υπηρέτη της άρχουσας τάξης. Η σημασία του δεν βρίσκεται στη δογματική του συνέπεια, αλλά στην ταξική του πίστη. Μπορούσε να εγκαταλείπει τον κανόνα του χρυσού, να αλλάζει ρητορική, να ανέχεται χαμηλή ανεργία όταν οι μισθοί παρέμεναν πειθαρχημένοι, να στηρίζει φορολογικές περικοπές για τους πλούσιους και να υπερασπίζεται την απορρύθμιση όταν το απαιτούσε το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο. Το σταθερό στοιχείο δεν ήταν η θεωρία. Ήταν η υπηρεσία προς το κεφάλαιο.

Οι παλιότεροι και οι παλιότερες θυμούνται πιθανότατα τα χρόνια του Greenspan στην Ομοσπονδιακή Τράπεζα, από το 1987 έως το 2006, όπως θυμούνται και τη σχεδόν θρησκευτική λατρεία που τον περιέβαλλε. Διορισμένος από τον Reagan, συνέχισε το ίδιο νεοφιλελεύθερο κακάρισμα επί Bush πατρός, Clinton καυλιάρη και Bush υιού. Τα αμερικανικά και διεθνή μέσα τον παρουσίαζαν ως maestro, ως oracle, ως αινιγματικό ιερέα της αγοράς που μπορούσε με μία μισοσκότεινη φράση για τα επιτόκια να καθησυχάσει ή να ταράξει τον παγκόσμιο καπιταλισμό. Ήταν ο πολυδιαφημισμένος κόκορας του νεοφιλελευθερισμού: όσο ανέβαιναν τα assets, όλοι νόμιζαν πως ξημέρωνε.

Τα πρόσφατα επικήδεια κείμενα για τον Greenspan έχουν ενδιαφέρον επειδή δεν μπορούν πια να κρατήσουν ακέραιο τον παλιό μύθο. Το Reuters τον θυμήθηκε ως άνθρωπο μεγάλων επιτυχιών και αβυσσαλέων αποτυχιών: τον πρόεδρο της Fed που επέβλεψε μακρά επέκταση, αλλά και εκείνον που είδε την «irrational exuberance» χωρίς να τη σταματήσει, που στήριξε τη χαλαρή νομισματική πολιτική, την απορρύθμιση και το περιβόητο «Greenspan put», συμβάλλοντας έτσι στο περιβάλλον που οδήγησε στη χρηματοπιστωτική καταστροφή του 2008. Ακόμη και το Forbes, από την αντίθετη πλευρά, επιχείρησε να τον απομυθοποιήσει διαφορετικά: «ούτε ιδιοφυΐα ούτε κακός», απλώς άνθρωπος που δέχτηκε τα εγκώμια του «Maestro» όταν η οικονομική συγκυρία τον ευνοούσε και φορτώθηκε αργότερα ευθύνες για μια στροφή που δεν ήταν αποκλειστικά δικό του έργο. Το κρίσιμο όμως δεν είναι αν ο Greenspan ήταν μεγαλοφυΐα, τέρας ή απλώς ματαιόδοξος τεχνοκράτης. Είναι ότι τα λάθη του ήταν συνεπή με την κοσμοθεωρία του και ότι η εποχή του χρειαζόταν ακριβώς έναν τέτοιο άνθρωπο: αρκετά ιδεολόγο για να πιστεύει στην αγορά, αρκετά τεχνοκράτη για να την παρουσιάζει ως επιστήμη, και αρκετά ευέλικτο για να υπηρετεί κάθε φορά τις ανάγκες του κεφαλαίου.

Εδώ βοηθά ιδιαίτερα το στοιχείο που υπενθύμισε το NPR: ο Greenspan δεν ήταν απλώς τεχνοκράτης. Ήταν άνθρωπος διαμορφωμένος μέσα στον κύκλο της Ayn Rand, μέλος του περίφημου “Collective”, συνεργάτης του Objectivist, συγγραφέας υπέρ του κανόνα του χρυσού, φίλος της Rand μέχρι τον θάνατό της. Η Rand δεν ήταν βιογραφική λεπτομέρεια. Ήταν μέρος του ιδεολογικού του σχηματισμού. Πίσω από τον κεντρικό τραπεζίτη με τα μοντέλα, τα δεδομένα και τις αινιγματικές διατυπώσεις βρισκόταν μια σχεδόν μεταφυσική πίστη στην αγορά, στην ατομική ιδιοκτησία, στην επιχειρηματική αρετή και στην εχθρότητα προς τον κρατικό έλεγχο. Η τεχνοκρατική ουδετερότητα είχε πολύ συγκεκριμένη ιδεολογική καταγωγή 

Γι’ αυτό η αποτυχία του Greenspan δεν ήταν απλώς τεχνική. Ήταν ιδεολογική. Δεν ήταν ότι απλώς «δεν είδε» τη φούσκα. Την είδε, την ονόμασε, και παρ’ όλα αυτά δεν έκανε τίποτε, γιατί η ίδια του η πίστη στην αυτορρυθμιζόμενη αγορά δεν του επέτρεπε να δεχθεί ότι η Wall Street, οι τράπεζες και οι επενδυτές δεν αυτοπειθαρχούνται όταν υπάρχει κέρδος να αποσπαστεί. Όταν μετά το 2008 παραδέχθηκε ότι υπήρχε ένα «σφάλμα» στο μοντέλο του, δεν κατέρρευσε απλώς μία οικονομική υπόθεση. Κατέρρευσε μια ολόκληρη ηθική φαντασίωση του νεοφιλελευθερισμού: ότι το ιδιωτικό συμφέρον μπορεί, χωρίς δημοκρατικό έλεγχο, να γεννήσει κοινωνική ορθολογικότητα. Είναι αυτό που σε απλά ελληνικά λέγεται «πούτσες μπλε»

Το πιο δυνατό σημείο του άρθρου του Jacobin είναι ότι αναλύει τη Fed ως θεσμό ταξικής εξουσίας. Συνδέει την επίθεση του Paul Volcker στον πληθωρισμό με τη συντριβή της εργασίας και δείχνει πώς ο Greenspan κληρονόμησε μια εργατική τάξη ήδη πειθαρχημένη από ανεργία, αποσυνδικαλιστικοποίηση, επισφάλεια, εργοδοτική υγειονομική εξάρτηση και μνήμη ήττας. Η «θαυματουργή οικονομία» της δεκαετίας του 1990 δεν βασιζόταν μόνο στην παραγωγικότητα ή στην καινοτομία, αλλά στους τραυματισμένους εργαζόμενους που φοβούνταν να διεκδικήσουν. Η μακροοικονομική σταθερότητα για το κεφάλαιο στηριζόταν στον φόβο της εργασίας.

Εδώ βρίσκεται το πιο ουσιαστικό στοιχείο της ανάλυσης: οι μισθοί δεν είναι απλές τιμές στην αγορά εργασίας, αλλά αποτελέσματα ταξικής πάλης. Η ανησυχία της Fed για τον πληθωρισμό είναι ταυτόχρονα ανησυχία για την πειθάρχηση της εργασίας. Η νομισματική πολιτική εμφανίζεται τεχνική, αλλά το περιεχόμενό της είναι πολιτικό: κρατά την εργασία αρκετά αδύναμη ώστε να μην απειλείται η κερδοφορία.

Ωστόσο, το άρθρο έχει όρια. Παραμένει κάπως προσωποκεντρικό. Ο Greenspan εμφανίζεται ως πιστός υπηρέτης της άρχουσας τάξης, αλλά το πραγματικό υποκείμενο είναι ο μετασχηματισμός του αμερικανικού καπιταλισμού μετά τη δεκαετία του 1970: αποβιομηχάνιση, χρηματιστικοποίηση, παγκοσμιοποίηση, αποδυνάμωση των συνδικάτων, αποκατάσταση της κερδοφορίας και ανασύνθεση της ταξικής εξουσίας. Ο Greenspan υπήρξε φορέας αυτής της διαδικασίας, όχι δημιουργός της.

Μια βαθύτερη ανάλυση θα έβλεπε επίσης τη Fed όχι μόνο ως διαχειριστή της αμερικανικής εργασίας, αλλά ως θεσμό του παγκόσμιου καπιταλισμού: δολαριακή ηγεμονία, διεθνές χρέος, ροές κεφαλαίου, κρίσεις στην περιφέρεια, πειθαρχία του ΔΝΤ, εξάρτηση οικονομιών. Η «ανεξαρτησία» της κεντρικής τράπεζας είναι μορφή απόκρυψης ταξικής κυριαρχίας πίσω από τεχνική γλώσσα. Συνολικά, το άρθρο είναι χρήσιμο αλλά ανολοκλήρωτο: δείχνει σωστά ότι ο Greenspan δεν ήταν αθώος τεχνοκράτης αλλά ταξικός λειτουργός. Για να ολοκληρωθεί όμως η κριτική, πρέπει να φανεί ότι πίσω από τον μαέστρο βρισκόταν ολόκληρη η ορχήστρα: κράτος, κεφάλαιο, χρήμα, χρηματοπιστωτική σφαίρα και αυτοκρατορία. Τα κοκόρια του νεοφιλελευθερισμού λαλούν δυνατά. Αλλά το κοτέτσι είναι πάντα ο ίδιος ο καπιταλισμός.