Υπάρχουν πολλών ειδών συλλέκτες: γραμματοσήμων, βιβλίων, νομισμάτων, δίσκων βινυλίου. Ο Α. δεν ανήκε σε καμία από αυτές τις κατηγορίες. Ήταν συλλέκτης σκανδάλων.
Το χούι το κόλλησε στα φοιτητικά του χρόνια. Το 1988, ενώ οι συμφοιτητές του φωτοτυπούσαν Αριστοτέλη, εκείνος αγόραζε δύο εφημερίδες την ημέρα και τις τεμάχιζε με χειρουργική ακρίβεια. Στο πρώτο κουτί από παπούτσια έγραψε «ΚΟΣΚΩΤΑΣ». Νόμιζε πως άρχιζε ένα χόμπι. Δεν ήξερε ότι μόλις είχε υπογράψει ισόβια σύμβαση με την ελληνική πραγματικότητα, χωρίς δικαίωμα καταγγελίας και χωρίς ένσημα. Ο Α. είχε γίνει συλλέκτης σκανδάλων προτού γίνει φιλόλογος.
Τα κουτιά πολλαπλασιάστηκαν. Ακολούθησαν ντοσιέ, συρτάρια, ντουλάπια. Η ιστορία της χώρας ξεχείλιζε ακόμη κι όταν τα δημόσια ταμεία άδειαζαν. Ο Α. είχε το κουσούρι να αναζητά το ποιητικό αίτιο πίσω από κάθε παθητική διατύπωση. «Έγιναν λάθη», του έλεγαν. «Από ποιον;» «Παρατηρήθηκαν αστοχίες». «Ποιος αστόχησε;» Απάντηση δεν έπαιρνε: τα λεφτά χάνονταν μόνα τους, οι συμβάσεις καθυστερούσαν από συστολή και τα έγγραφα διέρρεαν σαν νερά από παλιά υδρορροή.
Σιγά σιγά κατάλαβε ότι το πρόβλημα είχε βαθιές ρίζες. Το 1974 η δημοκρατία επέστρεψε, αλλά το τηλέφωνο του κομματικού μεσάζοντα δεν κόπηκε ποτέ. Η Δεξιά υποσχόταν τάξη, το ΠΑΣΟΚ αλλαγή, οι διάδοχοι εκσυγχρονισμό, οι επόμενοι επανίδρυση. Οι επιγραφές στις πόρτες άλλαζαν. Από μέσα ακουγόταν η ίδια ευγενική φωνή: «Πες του ότι είσαι δικός μας».
Το 1992 ο Ανδρέας Παπανδρέου αθωώθηκε από το Ειδικό Δικαστήριο. Ο Α. έβαλε την είδηση δίπλα στα πρωτοσέλιδα του 1988, προς μεγάλη ενόχληση φίλων που προτιμούσαν τα γεγονότα κομμένα στις διαστάσεις του κομματικού τους συρταριού. Έπειτα ήρθαν τα εξοπλιστικά, η Siemens, το Βατοπέδι, οι καταγγελίες, οι δίκες, οι καταδίκες και οι αθωώσεις. Κάποιοι, βέβαια, καταδικάστηκαν. Ο Α. υποψιαζόταν ότι μια καταδίκη μπορούσε ενίοτε να χρησιμεύσει και για το ξεκάρφωμα: ως απόδειξη ότι το σύστημα τιμωρούσε τους ενόχους, χωρίς να αναγκάζεται να εξετάσει τις συνθήκες που ευνοούσαν τη διαφθορά. Κάθε παράταξη καταδίκαζε τα σκάνδαλα των άλλων με αυστηρότητα ιεροεξεταστή και εξέταζε τα δικά της με τη στοργή οικογενειακού γιατρού.
Οι κυβερνήσεις άλλαζαν, αλλά οι δικαιολογίες είχαν εξασφαλίσει μονιμότητα. Στα χρόνια των μνημονίων η περικοπή έγινε «δημοσιονομική προσαρμογή», η αποτυχία «μεταβατική δυσλειτουργία» και η προεκλογική υπόσχεση «στόχος υπό αναθεώρηση». Ο Α. κρατούσε τις λέξεις. Οι εξουσίες περνούν· τα εισαγωγικά τους μένουν.
Τον Ιούλιο του 2019 έφτασε το «επιτελικό κράτος». Ο Α. σχεδόν συγκινήθηκε. Επιτέλους, σκέφτηκε, μια κυβέρνηση που δηλώνει ότι τα έχει όλα υπό έλεγχο. Θα ξέρουμε ποιος κάνει τι. Το θαύμα αποκαλύφθηκε σύντομα: κάθε επιτυχία είχε κεντρικό σχεδιασμό, κάθε αποτυχία τοπική αυτονομία. Το κράτος ήταν ενιαίο στις φωτογραφίες και ομοσπονδιακό στις ευθύνες. Στο τέλος κάθε δυσάρεστης ιστορίας εμφανιζόταν μια «διαχρονική παθογένεια»: ο ακούραστος υπάλληλος που υπηρετούσε όλους τους υπουργούς χωρίς να έχει διοριστεί από κανέναν.
Με την πανδημία ο Α. γνώρισε τη «λίστα Πέτσα». Η κρατική διαφήμιση παρουσιαζόταν ως μάθημα δημόσιας υγείας και, ταυτόχρονα, ως άσκηση στην οικονομία της ενημέρωσης: το κράτος πλήρωνε για να ακουστεί η φωνή του και οι πολίτες καλούνταν να πιστέψουν ότι η ανεξαρτησία των μέσων δεν επηρεάζεται από το ποιος κρατά το ταμείο. Δεν είχε αποδειχθεί ότι κάθε ευρώ αποτελούσε δωροδοκία. Ούτε χρειαζόταν να ισχυριστεί κάτι τέτοιο. Το αστείο ήταν ήδη ακριβό: η δημοσιογραφία όφειλε να ελέγχει την εξουσία, ενώ η εξουσία χρηματοδοτούσε τη μετάδοση του μηνύματός της. Σε άλλους κλάδους αυτό θα γεννούσε ερωτήματα σύγκρουσης συμφερόντων. Εδώ λεγόταν «καμπάνια ευαισθητοποίησης».
Στους δημόσιους διαγωνισμούς τον διασκέδαζε ιδιαίτερα ο μοναδικός προσφέρων. Έτρεχε μόνος, λαχάνιαζε μόνος, περνούσε μόνος τη γραμμή του τερματισμού και στο τέλος έδινε συγχαρητήρια στον εαυτό του για τον υγιή ανταγωνισμό. Η μοναδική προσφορά δεν ήταν από μόνη της έγκλημα. Ήταν, όμως, μια υπέροχη εθνική εικονογράφηση της αξιοκρατίας: κερδίζει ο καλύτερος, αρκεί να μην εμφανιστεί άλλος.
Ύστερα ήρθαν οι υποκλοπές. Η κυβέρνηση είχε υποσχεθεί ότι θα ακούει την κοινωνία, αλλά ορισμένοι πολίτες ανακάλυψαν πως το ρήμα μπορούσε να εκληφθεί υπερβολικά κυριολεκτικά. Η ιδιωτική ζωή ήταν ασφαλής, αρκεί να μην επέμενε κανείς να παραμείνει ιδιωτική.
Ακολουθήσαν τα Τέμπη. Εκεί ο Α. δεν βρήκε τίποτε αστείο. 57 άνθρωποι δεν γύρισαν σπίτι. Μια σύμβαση, που είχε υπογραφεί μια δεκαετία περίπου πριν, πέρασε από κυβερνήσεις, παρατάσεις και ελέγχους χωρίς να έχει ολοκληρωθεί έως τη σύγκρουση. Η μη ολοκλήρωσή της δεν ήταν η μοναδική αιτία της τραγωδίας ούτε το πρόβλημα είχε γεννηθεί το 2019. Αλλά, σε μια χώρα όπου κάθε υπουργός δηλώνει ότι παρέλαβε καμένη γη, κάποιος πρέπει επιτέλους να εξηγήσει γιατί δεν έχει ξεκινήσει ακόμη η αυτονόητη αναδάσωση.
Σειρά είχαν τα ηλεκτρονικά μηνύματα προς τους αποδήμους σε ένα ρεσιτάλ λειτουργίας επιτελικά ψηφιοποιημένου κράτους και ακολούθησε το αριστούργημα του ΟΠΕΚΕΠΕ με τις κατά δήλωση δημιουργίες βοσκοτόπων και φανταστικών κοπαδιών που βόσκουν νοερά σε πληκτρολόγια. Μια πραγματικά μεγαλειώδης στιγμή της εφαρμοσμένης μεταφυσικής που έδωσε ένα ουσιωδώς γαλακτοκομικό νόημα στο «Συ εκ του μη όντος εις το είναι ημάς παρήγαγες».
Ο Α. παρακολουθούσε τον μηχανισμό μετακύλισης της ευθύνης να λειτουργεί με την ακρίβεια ελβετικού ρολογιού: από το υπουργείο στον οργανισμό, από τον οργανισμό στον υπάλληλο, από τον υπάλληλο στο πληροφοριακό σύστημα και από εκεί στη διαχρονική παθογένεια. Αυτή ήταν η μόνη οντότητα της ελληνικής διοίκησης με απεριόριστη αρμοδιότητα. Ευθυνόταν για όλα, δεν παρουσιαζόταν πουθενά, δεν μπορούσε να παραιτηθεί. Αν προβλεπόταν στο Σύνταγμα, θα είχε ήδη αναλάβει και την Προεδρία της Δημοκρατίας.
Κι ύστερα ήρθε το μπάσκετ. Εκεί ο Α. λύγισε. Από έφηβος πίστευε πως ένα άστοχο σουτ μπορούσε να σε πληγώσει, αλλά ήταν τουλάχιστον δικό σου. Ο Λάρι Μπερντ στεκόταν στο προσωπικό του πάνθεον δίπλα στην Αντιγόνη: εκείνη αρνήθηκε να υποταχθεί στον Κρέοντα, ενώ εκείνος έβλεπε τρεις πάσες μπροστά, πριν οι υπόλοιποι αντιληφθούν ότι είχε αρχίσει η επίθεση. Τώρα οι αρχές διερευνούσαν καταγγελίες για ενδεχόμενη χειραγώγηση δεκάδων αγώνων, ακόμη και σχολικών. Δεν υπήρχε δικαστική κρίση που να μετατρέπει τις καταγγελίες σε βεβαιότητες. Ο Α. φαντάστηκε ένα παιδί να δακρύζει για μια ήττα που κάποιοι μεγάλοι μπορεί να είχαν κανονίσει πριν από το τζάμπολ και ανατρίχιασε. Στη χώρα του δεν αρκούσε να σου πάρουν τον μισθό, την ησυχία ή την εμπιστοσύνη. Ήθελαν, σκέφτηκε, να βάλουν παράγοντα ακόμη και ανάμεσα στις αναμνήσεις της εφηβείας σου.
Αργά τη νύχτα βρήκε το πρώτο κουτί του 1988. Το χαρτόνι είχε ξεφτίσει, τα αποκόμματα είχαν κιτρινίσει. Μόνο η φράση «όλα θα διερευνηθούν» έμοιαζε να είχε τυπωθεί εκείνο το πρωί. Ο Α. δεν είχε ανακαλύψει κάποιο μυστικό εθνικό γονίδιο διαφθοράς. Είχε ανακαλύψει μια βιομηχανία που επιβίωνε από κάθε σκάνδαλο: πρώτα η υπόσχεση κάθαρσης, έπειτα η επιτροπή και στο τέλος η ατελείωτη συζήτηση για το ποιος έφταιγε πριν από εκείνον που έφταιγε τώρα.
Πήρε ένα κόκκινο μολύβι και έγραψε στο εξώφυλλο του τελευταίου φακέλου: «Άσκηση συντακτικού. Να βρεθεί το ποιητικό αίτιο». Από κάτω παρέθεσε τέσσερις προτάσεις: «Δαπανήθηκαν κονδύλια. Δεν ολοκληρώθηκαν έργα. Αγνοήθηκαν προειδοποιήσεις. Διακινήθηκαν προσωπικά δεδομένα». Στην πέμπτη, «Οι ευθύνες θα αποδοθούν», έβαλε τρία ερωτηματικά. Ύστερα σημείωσε: «Η άσκηση δεν βαθμολογείται. Ο διορθωτής διορίζεται από τον εξεταζόμενο».
Κοίταξε το κουτί του Κοσκωτά, τα ξεθωριασμένα αποκόμματα και τις ολοκαίνουργιες δικαιολογίες. Έσβησε τον τίτλο «Σκάνδαλα» και έγραψε «Κανονικότητα». Σχεδόν 40 χρόνια του πήρε αυτή η διόρθωση. Στη νεοελληνική πολιτική, κατάλαβε, η παθητική φωνή δεν είναι γραμματική επιλογή. Είναι πρόγραμμα προστασίας του δράστη από την αναζήτηση του ποιητικού αιτίου.
